Recensie

Als vader het beu is

Beeld RV

Vader wil er een einde aan maken: hij is teleurgesteld in de wereld en in zijn kinderen. Marcus Azzini regisseert bij Oostpool het nieuwste toneelstuk van Tony Kushner, een intiem familiedrama over ouder-kindrelaties.

Hoe verpak je de hele wereld in één titel? Dat doet de Amerikaanse toneelschrijver Tony Kushner met het krankzinnig lange 'The Intelligent Homosexual's Guide to Capitalism and Socialism with a Key to the Scriptures or iHo'. Er zit ironie in Kushners nieuwste toneeltitel, vindt regisseur Marcus Azzini, maar hij triggert ook.

"Kushner zegt, hier gaan we het over hebben: over politiek, religie en seksualiteit. Die thema's spelen zich af in de klassieke setting van een familiedrama, in de huiskamer, rond de eettafel. Heel persoonlijk en intiem, maar ondertussen brengt Kushner wel de wereld binnen."

Succes evenaren 

Na het succes van 'Angels in America', dat in 2015 zorgde voor uitverkochte zalen, brengt Toneelgroep Oostpool dus nu weer een stuk van Tony Kushner. Geeft dat geen druk om het succes te evenaren? Marcus Azzini: "Ik vind Kushner gewoon de beste toneelschrijver van onze tijd. En dit stuk is nog nooit in het Nederlands te zien geweest. Ik vind dat het móét."

Hans Dagelet speelt pater familias Gus Marcantonio die zijn kinderen bij hem thuis uitnodigt omdat hij ze iets heeft mee te delen. Hij is zo teleurgesteld in het leven, en in hén, dat hij heeft besloten er een einde aan te maken. Aan zijn keukentafel buitelen thema's als idealisme, geloof, euthanasie, migratie en alternatieve gezinsvormen over elkaar heen.

"De wereld is in crisis en Kushner beschrijft hoe mensen er op persoonlijk vlak mee omgaan. In 'iHo' is sprake van een familiecrisis: vader belt, je moet thuiskomen, want hij wil dood. Wij zien hoe de personages daarop reageren. Vanuit hun eigen pijn en sores. En hoe ze elkaar daarin proberen te vinden. Kushers werk gaat vooral over de poging elkaar te vinden."

Wars van pamflettisme

Kushner bedrijft een 'zacht' soort activisme, van pamflettisme is hij wars. Daarin herkent Azzini zichzelf. Het motto van Toneelgroep Oostpool, waarvan hij artistiek directeur is, luidt: 'Hoe nu mens te zijn?' In zijn voorstellingen toont Azzini de behoefte aan zingeving. "Die staat ook centraal in Kushners werk. In 'iHo' heeft de vader altijd in één ideologie geloofd, maar het werd steeds moeilijker daaraan vast te houden. Hoe kun je blijven geloven in iets statisch als de wereld om je heen verandert? Dat zijn vragen die wij onszelf nu moeten stellen. Waarom hebben we een samenleving gecreëerd waarin er nog steeds moet worden gevochten over religie, seksuele geaardheid, de manier waarop mensen willen leven."

Hans Dagelet vond zijn rol van Gus aanvankelijk helemaal niet zo leuk. Onsympathiek. En ook Azzini had er moeite mee dat de vader zo teleurgesteld is over wat zijn kinderen van hun leven hebben gemaakt. Hij heeft zelf een zoontje van tien. "Ik dacht tijdens de repetities: hoe kun je in godsnaam teleurgesteld raken in je eigen kind? Maar voor Kushner is dat het beginpunt van het onderzoek naar de langste relatie die we in onze levens hebben, die met onze ouders."

'Het gesprek'

Zelf raakte Azzini gefascineerd door de vraag die Kushner in dit stuk stelt over de ouder-kindrelatie. Wanneer is het tijd om 'het gesprek' te voeren met degene van wie je houdt, zodat je later geen spijt krijgt dat je niet hebt gezegd wat je eigenlijk altijd al wilde zeggen. "Mijn moeder is 82, misschien heb ik dat gesprek nog niet met haar niet gehad. In onze drukke levens, met onze ambities en carrières, vergeten we te verdiepen. Wat is het moment om eerlijk te zijn, met alle pijn en lelijkheid van dien? Liefdesbanden verdienen onze volle aandacht - ook dat laat Kushner zien."

Als Azzini later met zijn acteurs aan tafel zit, als pater familias aan het hoofd, spreekt hij ze met vuur toe. Hij neemt door wat hem opviel bij een doorloop. Over acteren 'met lichtheid', als sleutel tot de gelaagdheid van het stuk. "Val niet terug op ernst, anders wordt het te zwaar." Want we moeten volgens Azzini niet vergeten dat dát ook Kushners kracht is: de lichtheid waarmee hij zijn dialogen omkleedt. Voor Azzini is het belangrijk dat te benadrukken in zijn regie: "De lach en de traan staan dicht bij elkaar. Er is ook humor tijdens een begrafenis, emotionele spanning brengt altijd iets vrolijks teweeg. Kushner gebruikt dat menselijk vermogen om het zware met het lichte te combineren. Dat maakt de personages tot mensen van vlees en bloed, met wie je je als toeschouwer kunt identificeren."

Het repetitieproces raakte hem persoonlijk. "De hoofdrol in het stuk is voor de vader weggelegd, en ook in mijn eigen leven staat het vaderschap centraal. Ik herken de complexiteit ervan. Het is fantastisch, maar ook een hele verantwoordelijkheid. Doe ik het goed, stuur ik mijn zoon de goede kant op? Daarnaast neem je altijd je 'eigen' leven mee, je eigen individualiteit. Dat zie je ook in Gus terug; hij doet zijn kinderen pijn omdat hij iets wil wat zij niet willen. Als ouder schaadt je je kind, je markeert, doet verdriet. Dat wil je niet, maar je doet het! Zijn moeder en ik zeggen tegen onze zoon: ook al zijn we boos, we houden van je. Bij opvoeden hoort pijn en boosheid, maar daaronder moet liefde zitten."

Complex vadergevoel

Voor iHo moest dat complexe vadergevoel 'echt' zijn. "Daarom wilde ik Hans Dagelet voor de rol. Behalve dat hij een fantastisch acteur is, heeft hij zes kinderen en is hij een familieman die kan putten uit een rijke ervaring."

Bij Oostpool is Azzini de vader, die stuurt, zijn mensen liefheeft maar vervelend kan zijn in hoe hij de dingen wil hebben. "En na de doorloop vanavond kan ik niet blijven plakken, want papa staat morgenochtend half negen weer langs de lijn van het voetbalveld."

The Intelligent Homosexual's Guide to Capitalism and Socialism with a Key to the Scriptures or iHo, Toneelgroep Oostpool, t/m 25 november te zien in theaters in Nederland. Voor speellijst: www.toneelgroepoostpool.nl.

Lees onze andere theaterrecensies hier

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden