null Beeld Tjarko van der Pol
Beeld Tjarko van der Pol

BoekrecensieRoman

Als schrijver kun je het zo gek niet verzinnen, en toch geloof je hem in De kapperszoon

In zijn nieuwe roman laat Gerbrand Bakker zien dat je het als schrijver zo gek nog niet kan verzinnen, als je het maar geloofwaardig opschrijft, kan het.

Rob Schouten

Romans waarin een schrijver een boek schrijft, hebben vaak iets ­gecompliceerds en kunstmatigs. Is wat je leest nu van de schrijver die op het omslag genoemd wordt of van de schrijver ín het boek? In welke laag van het verhaal bevind je je precies?

Ook in De kapperszoon van Gerbrand Bakker loopt zo’n schrijvende schrijver rond, die een roman over een kapper wil schrijven. Maar het gevoel dat je in een soort dubbele fictie belandt weet Bakker heel goed te vermijden.

Een niet erg waarschijnlijke wending

Dat komt omdat hij zo gedetailleerd en naturel schrijft. Je gelooft hem gewoon, ook als het verhaal een onverwachte, op zich niet erg waarschijnlijke wending neemt, zoals in De kapperszoon het geval is.

Overigens lijkt die schrijver in dit boek sprekend op Gerbrand Bakker zelf, doorzichtig getransformeerd, met titels als Beneden is het kil over een dochter die op een dag haar moeder in de kelder stopt omdat ze haar niet langer kan verdragen. Dat spel met de werkelijkheid is er dus wel degelijk, maar het maakt niet dat deze roman een soort meta-roman wordt. Verre van.

De hoofdpersoon in het boek is Simon, de kapperszoon. Zelf is hij ook kapper, en dat ‘zoon’ slaat vooral op het feit dat hij op zoek is naar zijn vader. Simons vader is omgekomen bij de vliegramp in Tenerife in 1977, maar het lichaam is nooit gevonden. Simon probeert er via allerlei bronnen, vooral op internet, achter te komen wat er precies gebeurd is. Maar die ramp blijft, in vergelijking met recentere vliegrampen als die van de MH17, toch een beetje een raadsel en daardoor des te intrigerender.

Erotische scè­nes zonder seks

Simons moeder Anja helpt bij zwemlessen aan geestelijk gehandicapten en als daar iemand uitvalt springt Simon bij. Simon is homo en valt op de knappe maar geestelijk volkomen ondoorzichtige Igor. Hij knipt hem op een dag en streelt daarbij zijn hoofd en nek. Het zijn erotische scè­nes maar zonder seks, heel bijzonder.

Op een of andere manier weet Bakker dit soort kleine, subtiele momenten heel voelbaar te maken, net zoals bijvoorbeeld een scène als deze, pal na Igors knipbeurt: ‘Drie kwartier later parkeert hij de auto op precies dezelfde plek. De parkeerplaats is onbezet gebleven, het is blijven regenen, de plastic zak klappert in de wind.’ Schijnbaar volkomen overbodig en zinloos maar tegelijkertijd prikkelend: is de tijd soms stil blijven staan?

Bakker schrijft niet over metafysica maar over de raadsels van de realiteit, hij laat Simon ergens in een conversatie met zijn familie zeggen: ‘Mensen doen gewoon dingen. Er gebeuren dingen. Klaar.’ Die gedachte doordesemt het hele boek en, bij uitbreiding, heel Gerbrand Bakkers literatuur. Hij doet me daarin, zij het met een heel andere schrijfpraktijk, enigszins denken aan de Portugese schrijver Fernando Pessoa, die ook probeerde in zijn literatuur de realiteit zonder metafysische bijvangst neer te zetten.

Realistisch én surrealistisch

Dat in Bakkers boeken mensen maar wat doen en dat dingen min of meer blind en redeloos gebeuren, en dat daarbij de schrijver niet psychologisch of filosofisch ingrijpt, betekent dat deze literatuur een nogal laconiek karakter heeft. Maar het is niet zo dat er niks geks of onverwachts gebeurt, integendeel.

In Boven is het stil brengt de hoofdpersoon zijn vader eigenlijk zonder veel poespas naar boven, omdat hij er genoeg van heeft. Iets dergelijks vindt plaats in De kapperszoon. Ik zal het plot niet verraden, maar dat dramatische gebeurtenissen of gedachten tussen de koetjes en de kalfjes door plaatsvinden, is denk ik wel het handelsmerk van Bakker.

Aan het eind van zijn boek laat hij de erin ­figurerende schrijver tegenover een barman zijn eigen credo verwoorden. ‘Maar het allermooiste van schrijven’, zegt de schrijver alsof Oscar ernaar gevraagd heeft, ‘blijft toch wel dat alles kan. Alles kan! Je kan het zo gek niet bedenken, als je het geloofwaardig opschrijft, kan het.’ Het is een opvatting die in Bakkers geval tot opmerkelijk realistisch maar tegelijkertijd surrealistisch proza leidt. Terwijl je met beide voeten op aarde blijft staan, word je toch meegesleept.

Ook het einde van het boek doet wat het zegt te doen. Iemand verzucht ‘eerst maar eens even niets’ en prompt houdt de roman ook op. Zijn schrijversniets is ook een werkelijk niets. Het is de manier van Gerbrand Bakker om ingewikkelde dingen niet te ontrafelen maar om ze te demonstreren. Dat vermijden van al die grote denkkaders die elders de literatuur bepalen, metafysica, psychologie en filosofie, maken hem tot een bijzonder, misschien wel uniek schrijver voor wie drama en spel dezelfde betekenis hebben.

null Beeld

Gerbrand Bakker
De kapperszoon
Cossee; 304 blz. € 29,99

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden