Boek van de weekNatascha Wodin

Als ouders een mysterie blijven

Natascha Wodin, dochter van Oost-Europese dwangarbeiders in Duitsland, veegt de scherven van haar familiegeschiedenis bijeen.

 Ontelbare keren wenste Natascha Wodin haar vader dood. Er was – heel voorstelbaar na het lezen van ‘Ergens in dit duister’ – veel kapot tussen de twee. Maar ondanks het feit ‘dat mijn verleden met hem me voorgoed van alle dochterplichten had ontslagen’ zat ze aan zijn sterfbed. “Soms stelde ik me voor een tiental van mijn slaappillen op te lossen in zijn thee en hem die met de tuitbeker te drinken te geven, maar een dergelijke daad van verlossing had alleen volbracht kunnen worden uit liefde, gesterkt door een erbarmen dat ik niet voor mijn vader kon opbrengen. Ik was een bewaakster die hem tijdens het sterven observeerde, meer niet.”

‘Ergens in het duister’ is het tweede boek waarin Natascha Wodin (1945), in Duitsland geboren en getogen als kind van daar naartoe versleepte dwangarbeiders, de scherven van de familiegeschiedenis bij elkaar probeert te vegen. Het eerste, het in 2018 in Nederlandse vertaling verschenen ‘Zij kwam uit Marioepol’, was gewijd aan haar Oekraïense moeder, die zelfmoord pleegde toen Natascha 10 jaar oud was. In ‘Ergens in het duister’ concentreert ze zich op haar Russische vader, die zich daarna slecht raad weet met de zorg voor twee jonge dochters. Wodin probeert te reconstrueren wat er in de levens van haar ouders en daardoor in het hare gebeurde.

Tien jaar geleden verscheen het even belangrijke als onthutsende ‘Bloedlanden. Europa tussen Hitler en Stalin’ van de Britse historicus ­Timothy Snyder. Het boek beschrijft hoe de landen en volken tussen nazi-Duitsland en de Sovjet-Unie enkele decennia de speelbal waren van twee dictaturen. Op een genocide of een georganiseerde hongersnood meer of minder werd niet gekeken. De balans tussen 1930 en 1945: 14 miljoen doden. Stalin had zijn eigen manier van relativeren. “Eén dode is een tragedie, een miljoen een statistiek”, zou hij ooit hebben gezegd. Snyder riep aan het slot van ‘Bloedlanden’ op om die getallen ‘weer te veranderen in mensen’.

Natascha WodinBeeld Susanne Schleyer / autorenarchiv.de

‘Ergens in dit duister’ en ‘Ze kwam uit Marioepol’ doen iets anders. De boeken vertellen hoe het genadeloos gebruiken en misbruiken van mensen zijn sporen naliet bij de tientallen miljoenen Midden- en Oost-Europeanen die het wel overleefden, en hun nazaten. Studies gaan uit van zo’n dertigduizend kampen voor mogelijk 27 miljoen dwangarbeiders zoals Wodins ouders. In de meeste oorlogsgeschiedenis vormen ze hooguit een voetnoot.

Na 1945 woonde Wodins gezin eerst in een keet op een vergeten niemandslandje bij een industrieterrein, daarna in een opvangkamp en nog later in een speciaal wijkje voor buitenlanders aan de rand van een West-Duits stadje, aangeduid als ‘de huizen’. Natascha wilde niets liever dan een zo gewoon mogelijk Duits meisje zijn, maar was in plaats daarvan als verpersoonlijking van het Russische/communistische gevaar een geliefd mikpunt van haar medeleerlingen.

Zo goed als vreemden

Thuis leefde ze de eerste jaren samen met een angstige, weerloze moeder en een vier jaar jonger zusje. De vader had vanaf een zeker moment een uithuizig bestaan als zanger van een kozakkenkoor. Hij zette die carrière voort, toen hij alleen kwam te staan met zijn dochters. Die verdwenen in een katholiek meisjesinternaat (de schrijfster spreekt van ‘een gevangenis van schuld’). Dat veranderde pas vijf jaar later, nadat vader zijn stem verloor, financieel een stap terug moest doen en als arbeider nog eens opnieuw moest beginnen. Voor de zoveelste keer in zijn leven geknakt.

De vader en zijn puberende dochter waren zo goed als vreemden voor elkaar. Hij gaf slaag, sloot haar op en sloot haar buiten en probeerde haar zelfs een keer seksueel te misbruiken. Zij viel buitenshuis ten prooi aan foute jongens en mannen en bracht een behoorlijke tijd zwervend door.

Onterecht maar onvermijdelijk gaat ze de schuld voor alles ook een beetje bij zichzelf zoeken: “Moet een dochter als ik, die bij de eerste de beste gelegenheid de kant van de Duitsers had gekozen, voor hem niet een verraadster zijn geweest, een bondgenote van degenen die hem hadden onteerd, geslagen en bespot? Probeerde hij me, aangezien hij de fundamentele behoefte van een kind aan binding met zijn omgeving niet begreep, me te breken, me gevangen te houden, tot zijn eigendom te maken, net zoals hij zelf tot eigendom van de Sovjetstaat en daarna van de firma Flick was gemaakt?” Kon hij die in de wurggreep van twee dictaturen nooit vrijheid had gekend, wel vrijheid geven?

Onopgesmukte proza

Veel van vaders verleden blijft duister. Voor zijn huwelijksleven met Wodins moeder, had hij een gezin met een Joodse vrouw. Wat is er met haar en de kinderen gebeurd? Welke rol speelde hij tijdens de terreurgolven die hem overspoelden? In ‘Ze kwam uit Marioepol’ maakte Wodin al duidelijk hoe snel rollen kunnen wisselen. Moeders aristocratische familie zat tijdens en net na de Russische Revolutie overduidelijk in de hoek waar de klappen vielen. Maar daarna wordt ook de geschiedenis van haar moeder vrijwel onnavolgbaar. Hoe moet je tijdens de bezetting van de Oekraïne haar rol als medewerkster van de Duitse arbeidsbeurs duiden? Het is toch vreemd, de vrouw die zelf dwangarbeidster zou worden was in dienst bij de instantie die dwangarbeidsters rekruteerde en op transport naar Duitsland zette.

De paar heldere lijnen die in de meeste levens nog wel zijn te ontwaren, zijn voor ontheemden als Wodins ouders niet weggelegd, zoveel is duidelijk.

Wat maakt dat Wodins tweeluik blijft nadreunen in het hoofd van de lezer, is haar onopgesmukte proza. Nergens zet ze het leed dik aan. Ze schildert verbrokkelde levens met een fijn penseel. De belangrijke schrijversles show, don’t tell bewijst hier zijn kracht. Dit is wat ontworteling en ontmenselijking aanrichten: verwoestende effecten over de generaties heen. 

OordeelFijn geschilderd ouderportret in proza dat nadreunt .

Natascha Wodin
Ergens in dit duister 
Vert. Anne Folkertsma Atlas Contact; 224 blz. € 22,99

Natascha Wodin
Ze kwam uit Marioepol
Vert. Anne Folkertsma Atlas Contact; 368 blz. € 24,99

Lees ook:

‘Erken de volkerenmoord op de Oekraïners door Stalin’

Honderden kaarsen ondersteunen petitie over hongersnood ‘32-’33.

Boeken over WO II gaan bijna altijd over persoonlijke gebeurtenissen, terwijl juist een breed perspectief veel te bieden heeft

In het grote aanbod aan boeken over WO II tref je meer persoonlijke geschiedenissen aan dan brede perspectieven.

De Holocaust kan zo weer gebeuren

Historicus Timothy Snyder is niet gerust op de toekomst. Volgens de Holocaust-expert is een herhaling van een wereldwijde genocide heel goed mogelijk. En de jaren dertig? ‘Daar zijn we in aangeland.’

Heidi Benneckenstein vertelt hoe ze als kind gehersenspoeld werd als neo-nazi

Heidi Benneckenstein geeft onthutsend beeld van rechtsextremistische elite.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden