Vandaar dit boek

'Als man van veertig me inleven in een meisje heeft me veranderd'

Ver-geet-mij-niet door Bart van Es

Bart van Es (1972), hoogleraar Engelse letterkunde aan de Universiteit van Oxford, deed onderzoek naar de Joodse onderduikers van zijn grootouders.

Mijn grootouders van vaderskant zaten in het verzet en hebben tijdens de oorlog verschillende Joodse onderduikkinderen gehad. Lien was er een van. Na de oorlog is ze opnieuw bij hen ingetrokken, maar later is er onenigheid geweest tussen haar en mijn oma en is het tot een breuk gekomen.

Urgent

Ik wist hier vaag van, kende de naam van Lien, maar had haar nooit gezien. Ik speelde al langer met het idee om me er in te verdiepen. Toen eind 2014 mijn oom Kees stierf, de oudste broer van mijn vader, werd het urgent. Deze generatie verdwijnt, realiseerde ik me. Voor ik er erg in had vroeg ik mijn moeder: ‘Lien leeft toch nog? Waar is ze?’ Mijn moeder aarzelde in eerste instantie, het leek haar niet zo’n goed idee om contact op te nemen. Maar een paar dagen later kwam ze met Liens e-mailadres.

Brief

In de zomer van 1942 werd Lien vanuit Den Haag bij mijn grootouders in Dordrecht ondergebracht. Ze was toen acht. Bij mijn eerste ontmoeting met Lien, in december 2014, heeft ze me de brief laten zien die haar moeder meegaf voor de haar onbekende mensen. Die brief heeft me enorm geraakt. Ik kwam die eerste keer voor een kop koffie, maar ging pas na 10 uur weg met een hoofd vol indrukken.

Bennekom

Lien heeft, na Dordrecht, nog op andere onderduikadressen gezeten, het laatst in Bennekom. Een merkwaardig toeval, mijn moeder komt daar vandaan. Ik kende het dorp goed maar ik was stomverbaasd te ontdekken dat er in die kleine plaats zeker 150 Joden verstopt zijn geweest. Ook mijn oom en tante die daar al hun hele leven wonen wisten het niet.

Na de oorlog is er eigenlijk zo weinig aandacht geweest voor de mensen die daarbij betrokken waren. Er is heel snel gezegd; laten we het er niet meer over hebben. Ook door mensen van het verzet zelf.

Dat is een enorm verschil tussen Engeland, waar ik sinds 1986 woon, en Nederland. In Nederland voel je de geschiedenis minder. In Engeland is er aandacht voor de oorlog, continu, omdat eigenlijk iedereen aan één kant stond. Iedereen heeft wel een soldaat in de familie. Je hebt niet dat hele complexe, grijze verleden dat Nederland heeft.

Niet-Joods

Na de oorlog is er een strijd geweest over de toekomst van de Joodse onderduikkinderen. De organisatie Le-Ezrath Ha-Jeled heeft die gewonnen. Het wilde dat kinderen zoveel mogelijk herenigd werden met de cultuur waarin ze geboren waren. Als ouders waren overleden werden verwanten opgespoord of er werd gekeken of er Joodse echtparen bereid waren tot adoptie. Dat heeft in sommige gevallen slecht uitgepakt: kinderen moesten weg uit het gezin dat ze gered had en waar ze wilden blijven. 

Van de 4000 onderduikkinderen is minder dan tien procent bij niet-Joden blijven wonen. Lien was er een van. Haar ouders zijn omgekomen in Auschwitz en er waren verder geen familieleden die voor haar konden zorgen. Ze wilde niet blijven bij het gezin waar ze aan het einde van de oorlog verbleef, maar terug naar de Van Essen. Ook Le-Ezrath Ha-Jeled ging daar uiteindelijke mee akkoord. Zelf zegt Lien altijd, laatst nog in een interview met de BBC: “Ze hebben me twee keer gered”.

Beschadigd

Ik wilde niet alleen een boek schrijven over de oorlog, maar ook over wat die ervaring ervan, van het onderduiken met iemand doet. Lien kwam er zwaar beschadigd uit. Dat kwam ook door de manier waarop ze bij de familie Van Es terugkeerde. In eerste instantie kreeg ze namelijk te horen dat het gezin haar niet terug kon nemen. Toen het mijn grootouders opnieuw werd gevraagd, zeiden ze alsnog ja. Maar dat eerste nee had wel schade aangericht.

Ik heb alle ervaringen van Lien willen opschrijven, ook die waar mijn familie er minder goed uitkomt. Mijn ouders hebben zich daar wel zorgen over gemaakt, maar uiteindelijk hebben ze het geaccepteerd.

De brief van Liens moeder

Moedig

Mijn opa stierf toen ik zeven was en ook met mijn oma, die overleed toen ik begin twintig was, heb ik nauwelijks over de oorlog gesproken. Het waren moedige mensen, die veel hebben doorstaan. Mijn grootvader heeft in Vught gezeten. Hij had een sterk moreel kompas, terwijl de meeste mensen niets deden. Maar na de oorlog was het zowel voor Lien als mijn grootouders toch moeilijk. Zo vertelde Lien me dat er, toen zij 20 was, een moment is geweest dat mijn grootvader een seksuele toespeling heeft gemaakt. Ik geloof zeker dat dat gebeurd is. Maar ik hoop dat lezers hem en anderen die in het boek voorkomen in hun geheel willen zien.

Verplaatsen

Dit boek is heel anders dan het wetenschappelijke werk dat ik eerder heb geschreven. Als man van in de veertig moest ik me verplaatsen in de belevingswereld van een jong meisje. Het heeft me veranderd. Ik heb nu meer zicht op wat andere mensen nodig hebben, ben beter in staat om de wereld door de ogen van anderen te bezien.

Ontmoeten

Lien en ik hebben dit samen gedaan. Ze is heel tevreden met het boek. Ze ziet het ook als een erkenning van de complexiteit van haar leven. Ze heeft lang therapie gehad en heeft op een gegeven moment kunnen zeggen; ik heb er vrede mee, ik ga toch gelukkig zijn. Als ik vijftien jaar eerder naar Lien was gestapt was had het misschien anders uitgepakt, had ze nee gezegd. Maar in 2014 was ze klaar om me te ontmoeten.

Ver-geet-mij-niet. Over het verborgen leven van een Joods meisje Bart van Es
De Bezige Bij; 304 blz. € 19,99
Verschijnt op 6 september.

Lees ook:

Rabbijn Soetendorp werd gered door katholieke pleegouders: 'Zij gaven mij de kans te zijn'

De liberale rabbijn Awraham Soetendorp, geboren in 1943, heeft zijn leven te danken aan de katholieke pleegouders bij wie hij werd ondergebracht. 'Zij hadden geen bisschop nodig om te weten wat ze moesten doen.'

Twee zonen blikken terug op het oorlogsverleden van hun ouders

Twee zonen (Duits en Nederlands) blikken terug op het oorlogsverleden van hun ouders, en het leven daarna.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden