Vandaar dit boek

‘Als je weet wat je achtergrond is, geeft dat meer vrijheid’

Beeld -

Mark Mazower
Wat je niet vertelde. Een Russische familie- geschiedenis 
Atlas Contact; 352 blz. 
€ 24,99

Ik was zelf net vader geworden toen mijn eigen vader stierf, in 2009. Ik vroeg me af wat ik mijn kinderen over hun familie wilde vertellen en realiseerde me dat er veel was wat ik niet wist. Niet over mijn vader, Bill, en niet over diens ouders, die in de eerste decennia van de 20ste eeuw vanuit Rusland naar Londen zijn gekomen.

Mijn grootvader Max was al gestorven voor mijn geboorte en mijn grootmoeder Frouma herinner ik me slechts vaag. Max was socialist geweest, politiek actief in het Rusland van de tsaar, dat had me altijd al geïntrigeerd. Maar veel verder reikte mijn kennis niet en die van mijn vader evenmin. Steeds als hij Max naar die tijd had gevraagd, was hij tegen een muur van zwijgzaamheid aangelopen.

Overwinnen

Ik moest wel een drempel over. Ik had jaren eerder al een aantal gesprekken met mijn vader gevoerd over zijn jeugd, en die ook opgenomen. Maar ik had er nooit iets mee gedaan.

Ik ben opgeleid als historicus, als iemand die op afstand naar de geschiedenis kijkt en de mensen die daarin een rol spelen. Op zo’n manier heb ik eerder boeken geschreven, over de Balkan, de Verenigde Naties, Europa in de 20ste eeuw.

In de ik-vorm over mezelf te schrijven: ik moest er heel wat voor overwinnen. En uiteindelijk was pas zes jaar na de dood van mijn vader het gevoel van urgentie zo groot dat ik serieus ben begonnen met onderzoek. Misschien moet je maar aan een psychiater vragen waarom het zo lang heeft geduurd. Het is natuurlijk toch een exercitie in narcisme, je bent steeds met jezelf bezig.

Maar toen ik eenmaal begonnen was, vond ik het moeilijk om er een punt achter te zetten. Ik bleef maar doorgaan. De emotionele betrokkenheid was veel groter dan bij mijn andere boeken.

Idealen

Mijn grootvader is actief geweest in de Bund, een Joods-politieke groepering die nu grotendeels vergeten is, maar die een belangrijke rol heeft gespeeld bij het ontstaan van een linkse politieke beweging in het tsarenrijk. Het was een man met idealen, daar heb ik bewondering voor. Hij wilde iets doen aan de kloof tussen arm en rijk, streed voor het welzijn van anderen, wat tegenwoordig nog maar weinigen doen.

Hij was scherp, moest niets hebben van simplistisch groepsdenken. Hij was betrokken bij allerlei illegale activiteiten, werd verschillende keren opgepakt, zat twee keer gevangen in Siberië.

Op een gegeven moment ontdekte hij dat de revolutie zich niet zo voor zou doen als hij voor ogen had. In 1919 vestigde hij zich in Engeland, een groot deel van zijn familie achterlatend, en hij zou daar de rest van zijn leven blijven. Dat verstrekkende besluit verklaart waarom ik in Noord-Londen ben opgegroeid en niet op een veel onaantrekkelijker plaats.

Angst

Toen ik net begon, ben ik wel even bang geweest wat ik zou kunnen tegengekomen. Stel dat zou blijken dat mijn vader er in het geheim een tweede gezin op na had gehouden, in Blackpool. Of dat grootvader Max helemaal geen Bundist was geweest, maar een enorme reactionair. Maar dergelijke zorgen heb ik al gauw geparkeerd.

Natuurlijk kwam ik onverwachte dingen tegen. Over André bijvoorbeeld, de nogal mysterieuze zoon van Max uit een eerdere relatie met een revolutionaire kameraad, en halfbroer van mijn vader. Zijn moeder was Sofia Krilenko. En zij had een jongere broer, Nikolai, die later als volkscommissaris van justitie doordrong tot de hoogste kringen van de macht in het Kremlin, tot hij in de jaren dertig zelf tot vijand van het volk werd verklaard. Op zo’n manier krijg je wel een intieme blik op de wereldgebeurtenissen.

Spijt

Mijn vader had ook een halfzus, Ira, dochter van Frouma uit haar eerste huwelijk. In 1924 was ze als kind van 8 vanuit Rusland naar Londen gekomen. Ik had niet zo’n positief beeld van haar. In ons gezin stond ze te boek als nogal oppervlakkig. Ze zag er bijvoorbeeld altijd tiptop uit, zelfs als ze alleen maar bij ons op bezoek kwam, op haar 55ste deed ze zich voor als jong, glamoureus model. Dat vonden we maar raar. Ze schreef kitscherige romannetjes, we keken er een beetje op neer.

Naarmate ik meer te weten kwam, ook over het leven en de familie in Rusland die ze achter had moeten laten, moest ik mijn beeld bijstellen. En toen ik een neef van mijn vader over Ira sprak, kantelde het. Hij vertelde hoe aardig en bijzonder hij haar altijd had gevonden en hoe het bericht van haar zelfmoord in 1985, kort na het overlijden van haar man, hem had geschokt. Op mij had het destijds nauwelijks indruk gemaakt, herinnerde ik me. En nu spijt het me dat ik zo onsympathiek over haar heb gedacht.

Zwijgzaamheid

Max werd in Engeland een suburban, middleclass Brit. En hij deed er het zwijgen toe.

Ik was geschokt om te ontdekken dat een van zijn broers en diens familie in de Holocaust zijn omgekomen. Maar dat mijn grootvader zweeg, maakte het voor m’n vader mogelijk om zich thuis te voelen in Engeland. Max zei niet: er zijn vreselijke dingen gebeurd, met mij, met onze familie, je moet daar de rest van je leven over rouwen.

Ik vind dat opmerkelijk. De meeste mensen willen hun kinderen juist van alles bijbrengen, lessen leren. Max deed dat niet, misschien kon mijn vader daarom wel een tevreden mens zijn.

Brief

Iedereen zou zijn eigen familiegeschiedenis moeten onderzoeken, met zijn ouders, groot- ouders en andere familie praten over vroeger. Dat meen ik serieus. Het helpt om te weten waar je vandaan komt. Als je weet hebt van je achtergrond, geeft dat een grotere vrijheid van handelen.

Het is ook nodig om te voorkomen dat er een enorme kloof tussen de generaties ontstaat.

Wie jonger is dan 45 kan zich amper voorstellen hoe het was om op te groeien zonder internet en e-mail.

Vriendje

Ik ben blij dat ik het heb gedaan. Wat er zo leuk aan was?

Laatst kreeg ik een brief van iemand die ik nog nooit had ontmoet. ‘Beste Mark Mazower. Ik zag uw boek in de winkel en realiseerde me dat u de zoon moet zijn van Bill Mazower, die in 1941 m’n eerste vriendje was.’

Zo’n brief krijg je nooit als je schrijft over Hitlers Europa.

Lees ook de boekrecensies van Trouw. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden