Reizen

Als je reist door Montenegro ben je even terug in de Tito-tijd

Nationaal park Biogradska Gora, in de bergen bij Kolašin Beeld RV

Voor een van zijn zes Joegoslavische deelrepublieken had maarschalk Tito een zwak: Montenegro. Zijn erfenis is er nog altijd tastbaar en de Joego-nostalgie tiert er welig.

“Dit is niet Montenegro.” Er sijpelt teleurstelling door in de stem van consul Marko Perković. Zijn consulaat is te vinden in de hoofdstraat van Tivat, op een vide boven het fotowinkeltje van zijn nurkse broer. Het is een consulaat voor een staat die niet meer bestaat: de Socialistische Federale Republiek Joegoslavië. Ruim drie decennia na het uiteenvallen van het land wappert de rood-blauw-witte vlag met partizanenster hier fier en worden er nog altijd Joegoslavische paspoorten uitgegeven. Ooit kon men daarmee de hele wereld bereizen, nu kom je er zelfs buurland Kroatië niet mee binnen.

Ik tref de consul op het terras van zijn stamcafé aan de Obala Maršala Tita, de Maarschalk-Tito-Boulevard, een van de schaarse straten in Montenegro die niet hernoemd werden. Op 25 mei, Tito’s geboortedag, vindt hier een herdenkingsmanifestatie plaats die duizenden bezoekers trekt. Ze verkleden zich in de uniformen van pioniers en partizanen, zingen het Joegoslavische volkslied en memoreren die goeie ouwe tijd, in het interbellum tussen de Tweede Wereldoorlog en de Derde Balkanoorlog, toen alles hier pais en vree was, onder toeziend oog van Tito. Joegonostalgie heet dat. Montenegro staat er bol van.

Curieuze attractie

Na de val van Joegoslavië werd de marinebasis van Tivat getransformeerd tot plezierhaven vol megajachten en wordt het straatbeeld niet meer bepaald door soldaten, maar door toeristen. Het contrast met het chaotische kantoortje van consul Perković is groot. De muren zijn behangen met een staatsieportret van Tito in Technicolor, zwartwitfoto’s van de maarschalk met collega-staatsmannen en een manshoog schilderij van de partizanenleider in vol kakikleurig ornaat. In de kast bungelt een wit gala-uniform, op een plank staan tientallen boeken van en over Tito.

Op deze tien vierkante meter is de Socialistische Federale Republiek Joegoslavië nog springlevend.

Reisgidsen vermelden het consulaat als curieuze attractie, maar Perković neemt zijn taak serieus. “Nee, dit is geen museum. Ik doe wat alle consuls doen: bezoekers ontvangen, reisdocumenten uitgeven en mijn land vertegenwoordigen. In de harten en hoofden van de mensen bestaat Joegoslavië nog steeds. En Tivat is de nieuwe hoofdstad.” Toch strijdt Perković niet voor de terugkeer van een verenigd Joegoslavië. “Dat zou ik wel willen, maar je moet realistisch blijven. Het is als met een vaas die kapot valt in duizend stukjes: die kun je wel lijmen, maar het wordt nooit meer wat het is geweest.”

Despoot

“Wat Tito heeft gebouwd, kunnen zijn opvolgers niet eens schetsen, laat staan onderhouden.” Op het treinstation van Kolašin wacht mijn gids, Miki Bulatović. Terwijl hij zijn terreinwagen naar het nabijgelegen nationale park Biogradska Gora stuurt, haalt de boomlange veertiger herinneringen op. “Corruptie, werkloosheid en armoede, daarmee hebben alle landen van voormalig Joegoslavië te kampen.

In de tijd van Tito bestond dat niet. Er was welvaart, vrede en vrijheid. De mensen waren gelukkig.”

Maar tijdens Tito’s regime verdwenen naar schatting ook 250.000 Joegoslaven in het niets. “Natuurlijk”, zegt Bulatović, “Tito was een despoot. Zijn geheime dienst was overal en dissidenten werden zonder proces gevangengezet. Maar daar hadden alleen de volksvijanden last van. Tito hield de boel bij elkaar. Hij smeedde de zes republieken tot één federatie, waarin verschillende etnische bevolkingsgroepen vreedzaam samenleefden. En dat 35 jaar lang.”

Bulatović denkt met plezier terug aan zijn jeugd, toen hij lid was van de Pioniers, de jeugdbeweging van de communistische partij. “Dankzij Tito had de bevolking het goed: er was gratis onderwijs, gratis gezondheidszorg en gratis vakantie. Voor de gewone man was Joegoslavië een paradijs.”

Blauwe Trein

Van 1945 tot zijn dood in 1980 had Tito de absolute macht. Bedacht hij een plan, dan werd het uitgevoerd - hoe absurd ook. Om bevriende staatshoofden in stijl te kunnen rondleiden door zijn imperium liet Tito een privétrein bouwen. Maar wat is een trein zonder rails?

Het Joegoslavische spoornet was gering en daarom moest er een spoorlijn bij: van de federale hoofdstad Belgrado via de Montenegrijnse hoofdstad Titograd (nu Podgorica) naar Bar aan de Adriatische Rivièra. Het werd een van ’s werelds spectaculairste spoorwegen: 476 kilometer lang, met een hoogteverschil van 1000 meter en met 254 tunnels en 435 bruggen.

Tekst gaat verder onder de afbeelding

De spoorlijn Bar-Belgrado is het duurste stuk infrastructuur van voormalig Joegoslavië Beeld RV

De treinreis van Bar naar Belgrado duurt een half etmaal. Het mooiste deel loopt in Montenegro: van de kust in tweeënhalf uur naar bergdorp Kolašin. De 19-jarige Nick uit Sydney is een van de luttele toeristen die meereizen tot het eindpunt, de voormalige Joegoslavische hoofdstad. “Die beroemde Blauwe Trein van Tito, die bestaat nog steeds. Hij staat in Belgrado en wordt door het Servische spoorwegpersoneel liefdevol onderhouden.”

Hij pakt zijn camera en steekt zijn hoofd uit het raam, terwijl de trein de hoogste spoorbrug van Europa nadert. “Ongelooflijk dat ze deze spoorlijn ooit hebben kunnen bouwen.”

Villa Zeemeeuw

Zelf hield Tito hield ook van vakantie. Van zijn 33 villa’s bleef er één in oorspronkelijke staat bewaard, op een groene heuvel in kuuroord Igalo aan de Baai van Kotor. Voor 3 euro krijg je er nu een rondleiding en een drankje. “Water, koffie of frisdrank. Chivas Regal niet inbegrepen”, grapt gids Alen Filipović, refererend aan het favoriete drankje van de dictator. Ik ben de enige bezoeker. Het plafond lekt, het behang bobbelt en het beton brokkelt. “We zouden de entreeprijs kunnen verhogen om het onderhoud te bekostigen”, zegt Filipović, “maar dan komt er waarschijnlijk helemaal niemand meer.”

In jaren-zeventig-stijl is Villa Galeb, alias Villa Zeemeeuw, van alle gemakken voorzien. De vergaderzaal deed ook dienst als huisbioscoop, de huisbar was goed gevuld met Chivas, er is een riant binnenzwembad en voor gasten een compleet hotel, met lobby, receptie, tien tweepersoonskamers en vijf suites. De villa telt vier verdiepingen met een vloeroppervlak van 5.550 vierkante meter.

Tekst gaat verder onder de afbeelding

Villa Galeb, een van Tito's 33 vakantievilla's, bleef in oorspronkelijke staat bewaard. Beeld RV

Tito verbleef hier slechts vier keer, want hij had dus nog 32 vakantievilla’s om uit te kiezen. Wel bleef hij dan lang: telkens een maand. De dictator kwam hier bovenal om te kuren. Het zwembad was geschikt voor thalassotherapie en de rest van de verdieping was ingericht als kuurcentrum, met zes behandelkamers met elk een ander bad tegen een andere kwaal. Het mocht niet baten: na zijn laatste verblijf overleed Tito in 1980 aan gangreen.

Reis

TUI vliegt in het zomer-seizoen (mei-oktober) rechtstreeks van Amsterdam naar Tivat, retourvlucht vanaf ca. € 325, weekje vakantie inclusief accommodatie vanaf € 400, 
tui.nl

Consul

Het consulaat van de Socialistische Federale Republiek Joegoslavië is alleen op afspraak te bezoeken: Palih Boraca 21C, Tivat, mail: perkovic@t-com.me,
tel. +382 67 291 143.

Trein

Tweemaal daags rijdt de trein in beide richtingen: vertrek uit Bar om 9 en 19 uur, vanuit Belgrado om 9.10 en 20.10 uur. Enkeltje € 32, reistijd 11 uur.
zcg-prevoz.me

Villa

Rondleidingen door Tito’s Villa Galeb in Igalo zijn er op maandag, woensdag, vrijdag en zondag om 18 en 19.15 uur, entree € 3,- 
igalospa.com/en/titova_vila.html

Verblijf

Op 5 minuten lopen van Tito’s villa staat 4-sterrenhotel Palmon Bay, met ruime kamers en uitzicht op de Baai van Kotor. 2pk vanaf € 85,-
palmonbayspa.com

Lees hier meer reisverhalen van Trouw. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden