Review

'Als je geen vijand meer hebt, moet je er een creëren'

Joseph Heller, 'Sluitingstijd'. Uitgeverij Anthos. Vertaling: Piet Verhagen. 466 blz. ¿ 45,-.

GERTJAN VINCENT

Drieëndertig jaar na zijn bestseller is nu 'Closing time' verschenen, en het onderschrift op de kaft laat niets aan duidelijkheid te wensen over: Het vervolg op Catch-22. “Het was niet mijn idee, maar dat van mijn uitgever”, verontschuldigt Heller zich. De inmiddels 71-jarige auteur 'doet' Amsterdam in het kader van een uitgebreide promotie-toernee. Zijn achterdocht en terughoudendheid zijn kennelijk met de jaren gesleten, want Heller maakt een uiterst ontspannen indruk. Met zijn witte sportschoenen en een been achteloos over de leuning van zijn stoel gedrapeerd, maakt hij eerder de indruk van een Amerikaanse toerist die even een bezoekje aan Europa brengt. “Zo voel ik me ook een beetje”, zegt hij, “want ik geniet enorm van zo'n periode rond de publicatie van mijn roman. Binnen het bestek van een paar weken bezoek ik vijf, zes verschillende landen en dat vind ik een opwindend vooruitzicht!”

In 'Sluitingstijd', zoals de Nederlandse vertaling luidt, maakt Heller de balans op van de afgelopen vijftig jaar. De belangrijkste personages uit Catch-22 maken opnieuw hun opwachting zoals Yossarian, de eigenzinnige luchtmachtkanonnier, en Milo Minderbinder, de dubieuze regelneef die zijn werkterrein verlegd heeft naar de wapenindustrie. Yossarians commentaar op het gekonkel van de politici en schimpscheuten aan het adres van de president, die het hele boek door consequent wordt aangeduid met 'het lulletje', sluiten direct aan op de satirische toonzetting van Catch-22. Datzelfde geldt voor de schimmige activiteiten van zijn compagnon Minderbinder, de personificatie van de oncontroleerbare en levensgevaarlijke manipulaties van het militair-industrieel complex.

Toch wijkt 'Sluitingstijd' sterk af van zijn beroemde voorganger door de introductie van twee andere oorlogsveteranen: Sammy Singer en de buurjongen met wie hij is opgegroeid, Lew Rabinowitz. Hun vertelperspectief zorgt voor een meer realistische toonzetting, want met name in de figuur van Sammy Singer heeft Heller heel wat autobiografische elementen verwerkt. Na alle herdenkingsbijeenkomsten van de afgelopen maanden heeft 'Sluitingstijd' wel iets weg van een zoveelste - zij het literaire - veteranenparade.

Heller: “Het is natuurlijk toeval dat mijn boek net rond die vijftigste herdenking van de bevrijding verschijnt. Maar ontegenzeggelijk is de Tweede Wereldoorlog voor alle personages in mijn boeken - en ook voor mijzelf - de meest betekenisvolle gebeurtenis in hun leven geweest. Als Sammy in het boek treurt over de dood van zijn vrouw, zegt hij iets in de trant van: 'met haar heb ik de beste tijd van mijn leven gehad, het was bijna net zo goed als de oorlog.' Veel Amerikanen die heelhuids teruggekeerd waren uit de oorlog hadden diezelfde ervaring. Hoe ongevoelig het ook moge klinken, de Tweede Wereldoorlog betekende voor de meeste Amerikanen een verbetering van hun levensstandaard: het maakte een einde aan de Depressie en alle GI's konden op kosten van de regering gaan studeren. Van die mogelijkheid heb ik ook dankbaar gebruik gemaakt.”

Hoewel in 'Catch-22' en in 'Sluitingstijd' het oorlogsgebeuren vaak in termen van een absurde grap wordt beschreven, duikt er in beide romans regelmatig een passage op waarin een dienstmaat van Yossarian, een zekere Snowdon, op pijnlijke wijze bezwijkt aan de gevolgen van het oorlogsgeweld. “Dat beeld heb ik gebruikt om de ware aard van de oorlogsellende te beschrijven”, zegt Heller, “het gaat niet terug op een persoonlijke ervaring. Het ergste wat ik heb meegemaakt, is dat een boordschutter tijdens een vlucht naar Avignon in zijn dijbeen werd geschoten. Ik heb hem toen moeten oplappen, en hij is prima hersteld van zijn verwondingen. De beschrijving van die vlucht heb ik ook in deze roman verwerkt.”

'Sluitingstijd' speelt zich voor een belangrijk deel af tegen het decor van 'het busstation', gemodelleerd naar de 'Port Authority Bus Terminal' in New York. Die verzamelplaats van bedelaars, hoertjes, junks en daklozen wordt de lokatie van een uitzinnige bruiloft op high-society niveau, waar zorgvuldig geselecteerde acteurs de sfeer moeten oproepen van het uitschot dat voor die gelegenheid naar elders is getransporteerd. Bacchantische hoeveelheden drank en voedsel - waaronder 2000 kilo kaviaar - moeten de stemming erin brengen terwijl de eregast niemand minder dan de president zelf zal zijn. De totale verloedering en excessieve decadentie: ziet Heller bij het naderen van de eeuwwending een aankondiging van de apocalyps?

“Ik denk niet dat de wereld in 2000 ophoudt of dat het einde van onze beschaving in zicht is”, zegt hij, “het is eerder een uitdrukking van de totale verwarring waaraan wij ten prooi zijn. Niemand weet welke kant het uit moet of hoe je met de huidige problemen om moet gaan. De economische ontwikkelingen zijn voor een gewoon mens nauwelijks te voorspellen en professionele economen slaan de plank ook nogal eens mis. De macht van het geld is zo enorm gegroeid: er wordt wereldwijd met miljarden dollars gespeculeerd. Dat kan aardverschuivingen veroorzaken die desastreus zijn voor de economie van een land. Het is een angstaanjagend idee dat multinationale ondernemingen nauwelijks meer te controleren zijn door nationale overheden. Dat geeft een gevoel van onmacht: zo'n man in het Witte Huis moet ook maar afgaan op wat zijn adviseurs hem influisteren en voor je het weet zit je met een Vietnam of een Koeweit. Daarbij komt dat de doorsnee burger slecht geïnformeerd is en zich niet druk maakt om zaken van nationaal belang.”

'Het is een goede tijd om oud te zijn' heeft Heller onlangs in een interview gezegd. Dat suggereert dat hij de ontwikkelingen die ons boven het hoofd hangen liever niet wil meemaken. Maar zo heeft hij dat niet precies bedoeld: “Ik ben er niet echt bang voor en ik zou nog best honderd jaar willen gaan als sommige van mijn vrienden tenminste ook zouden kunnen blijven leven”, zegt hij met zijn slepende Brooklyn-accent, terwijl de verstaanbaarheid van zijn betoog enigszins bemoeilijkt wordt door de pinda's die hij met handen tegelijk in zijn mond stopt. “We bevinden ons in een natuurlijk evolutieproces. Ik heb alleen het verwarrende gevoel dat veranderingen in een samenleving uitsluitend plaats kunnen vinden als gevolg van een soort catastrofe en dat gaat meestal gepaard met veel geweld. Het probleem is ook dat Rusland als zichtbare vijand is weggevallen en als je geen vijand meer hebt, moet je er een creëren.”

Behalve een forse dosis maatschappijkritiek bevat 'Sluitingstijd' ook een nostalgische terugblik op zijn jeugd in Coney-Island. Zijn beschrijvingen van de immigrantenbuurt waarin verschillende bevolkingsgroepen zonder rivaliteit naast elkaar leefden vormen de meest ontroerende passages van zijn roman.

Heller: “Ik heb in dit boek twee niveau's van fictie naast elkaar willen zetten: enerzijds de typisch fictieve verhaallijn van Yossarian en zijn makkers, anderzijds de lijn van Sammy Singer en zijn vriend Lew, gewone mensen wier leven normaal gesproken niet boeiend genoeg is om onderwerp van een roman te worden. Je krijgt daardoor een bepaalde balans tussen het tragische en het komische, al loopt die scheiding niet precies parallel met de twee verhaallijnen. Zo is Yossarian niet alleen maar komisch: hij is in de loop der jaren twee keer gescheiden, terwijl Sam en Lew een vrouw trouwen waar ze hun leven lang aan verknocht blijven. Dat is een situatie die je in een Amerikaanse roman ook maar zelden zult tegenkomen!”

Zoals veel toonaangevende Amerikaanse schrijvers van dit moment, heeft Joseph Heller een joodse achtergrond. Het kleurt de sfeer van zijn jeugd zoals hij die zich herinnert, maar hij voelt zich geen specifiek joodse schrijver: “Ik kwam uit een compleet joodse buurt en als kind denk je dat de hele wereld dan zo is. Een religieus gevoel heb ik nooit gehad, we gingen nooit naar de synagoge. In die zin voel ik me niet echt joods. Toen ik kort na de oorlog als tekstschrijver ging werken voor Time/Life, ontmoette ik voor het eerst een Republikein. In de omgeving waarin ik was opgegroeid was iedereen liberaal democraat, in die sfeer moet je het ongeveer zien.”

In het verleden kreeg Heller vaak het verwijt dat zijn boeken te lang zouden zijn en dat het plot niet zo sterk in elkaar zat. Zijn jongste roman lijkt daar geen uitzondering op te vormen. Heller kan zich om die kritiek niet meer zo druk maken: “Ik weet dat het schrijven van een strak verhaal niet mijn sterkste kant is. Wat de lengte betreft: ik snij zelf al stevig in het materiaal, want in eerste opzet had 'Sluitingstijd' 1100 bladzijden in plaats van de ongeveer 500 die er zijn overgebleven. Ik herschrijf voortdurend om het materiaal scherper op papier te krijgen, literaire taal komt me niet aanwaaien, zelfs niet als ik in de eerste persoon schrijf, dus dat is een constant gevecht. Mijn roman is nu onderverdeeld in 13 'boeken', maar dat is toeval en heeft niets te maken met het ongeluksgetal: oorspronkelijk had ik er 15 geschreven. Een roman ontstaat bij mij altijd door zinnetjes die in mijn hoofd opkomen. Sommige blijken niet bruikbaar, andere brengen een stroom van ideeën op gang. Hoewel 'Sluitingstijd' een soort samenvatting is van alle belangrijke elementen uit mijn literaire carrière, is het misschien niet mijn laatste boek. Onlangs schoot me weer een nieuw zinnetje te binnen: 'God's wife had been against the idea from the start'. Dat zou best wel eens wat kunnen worden.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden