Review

Als je de klassieke theologie uit hebt

Jan Greven citeert in Trouw van 26 september mijn Amerikaanse collega -John- die na een lezing over het klassieke godsbeeld van de westerse wijsbegeerte en het bijbelse godsbeeld opstond en zei dat men hem, als dit waar was, moest ontslaan. De discussie die toen ontstond verheldert de taak van de theologie.

Henk Vroom

John vertegenwoordigde een richting in de Noord-Amerikaanse godsdienstwijsbegeerte, die probeert door logische analyse in de godsleer tot definities en vaste omschrijvingen van God te komen. Dat ligt in het verlengde van oude scholastiek, zoals die ook bij Abraham Kuyper te vinden is. Hij wilde eenheid en vastheid in de dogmatische taal. Uiteindelijk moesten we de leer zo kunnen vaststellen dat iedereen kon weten wat er waar is en hoe je dat het beste kan zeggen.

John vroeg: 'Wat is de taak van de godsdienstwijsbegeerte?' Stel, zei hij, de Bijbel spreekt op drie manieren over 'tijd'. Dan is niet helemaal, want onduidelijk geopenbaard wat 'tijd' is. Dan moeten wij door logisch nadenken proberen vast te stellen wat 'tijd' echt is.

Mijn antwoord was: Waarom zou er per se één begrip van 'tijd' in de Bijbel moeten zijn? Ligt het niet veel meer voor de hand dat tijd vanuit het ene gezichtspunt gezien iets meer zus en vanuit het andere gezichtspunt iets meer zo is? Misschien zijn er wel drie aspecten aan 'tijd' die wij niet helemaal op een rij kunnen krijgen. Ik denk al vlug aan het onderscheid tussen klokketijd en beleefde tijd, aan bespiegelingen over de tijd bij Augustinus en iemand die zei dat voor God duizend jaar als een dag zijn.

Vooral vanuit de bijbelwetenschap en de hermeneutiek hebben we geleerd om zorgvuldiger naar nuances te kijken. We beseffen nu dat het in de Bijbel en het geloof niet om uniforme formuleringen over God gaat. Godskennis is meer een zaak van het hart. Taal is tastender. De goede predikant is op de preekstoel geen nauwkeurige exegeet of analytische dogmaticus maar stelt na de schriftlezingen met eigen woorden een werkelijkheid present die er verborgen altijd al is: Gods bedoelingen met het leven, zijn genade en toekomst.

Voor mijn antwoord aan John kreeg ik bijval van de oudtestamenticus aldaar, die zei dat hij hetzelfde zou hebben geantwoord. Dat betekent niet dat het verstand op nul gaat en dat we, zoals Jan Greven vreest, niets meer kunnen zeggen. Exegeten denken nauwkeurig over de nuances in de teksten na en godsdienstwijsgeren over wat men wel en wat men niet verantwoord over God kan zeggen, en veel ook over hoe je God op een goede manier ter sprake kan brengen: of het vaststellend spreken is of oproepend en omschrijvend.

Neem de twee-naturenleer. Wie doet alsof hij weet wat een menselijke en een goddelijke natuur is ('Jezus was iemand die had twee naturen, een goddelijke en een menselijke'), die spreekt onbegrijpelijke taal en mist de pointe: God zelf als mens onder ons mensen. Waar het besef van heiligheid en mysterie ontbreekt, verschraalt de taal van de leerstelligheid en roept onbegrip op. Termen als 'twee naturen' hebben een functie, maar altijd op een meer abstract niveau. Het zegt ook niet meer dan dat men belijdt: God zelf als echt mens onder ons mensen. Deze kern van christelijk geloof heeft de wijsbegeerte steeds voor het onoplosbare probleem gesteld hoe een persoon tegelijk oneindig en eindig kan zijn.

Wat Wessel Stoker en ik in Verhulde waarheid aan de orde stellen is dat het probleem op die manier rijst omdat het verkeerd wordt gesteld. Net zo min als men tijd en eeuwigheid helder en eenduidig kan begrijpen, kan men twee-naturen, drieëenheid en verzoening tussen God en mens eenduidig definiëren. Dat hiermee het verstand niet op nul gaat en christenen op een verstandige manier nog heel wat kunnen zeggen, komt vooral in de latere hoofdstukken van het boek aan de orde. Hoe spreek je over wat er echt is gebeurd? Kan je vaststellen wat werd bedoeld als God 'Vader' heet en kan en mag dat anders? En wat gebeurt er als je christelijke taal verbindt met hindoe-termen? Kortom, het verstand gaat niet op nul en de theologie verstomt niet. Maar we moeten ons er beter van bewust worden wat we met woorden doen als we over God spreken.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden