Recensie Expositie

Alles bruist, steigert en beweegt bij Leonardo da Vinci

‘La belle ferronnière’. Beeld Agence photo de la RMN-GP

Het Louvre in Parijs trok alles uit de kast voor een expositie over de beroemdste kunstenaar ter wereld. Bijna 160 kunstwerken laten zien hoe Leonardo da Vinci op zoek was naar de ideale verbeelding van het leven zelf.

Sommige musea zouden het met veel  spektakel doen, met geluid, films, de nieuwste technieken. Het Louvre kiest voor ingetogen elegantie. De muren van de entree zijn diep donkerblauw, ‘Léonard de Vinci’ staat in witte kapitalen op de muur. Dan volgt een introductietekst over het leven van de beroemdste kunstenaar ter wereld.
Da Vinci bracht een revolutie teweeg, hij wist als eerste beweging te vatten in zijn werk. Schilderkunst was voor hem de universele, alles bevattende wetenschap. Hij vertegenwoordigt volgens het museum ‘de dageraad van de moderne tijd’, briljanter en nobeler dan de oudheid bovendien.

Die dageraad begint in het duister, met nog steeds donkerblauwe muren waaraan tien wonderschone tekeningen hangen, van niets meer dan plooien in doeken. De eerste vier zijn mogelijk gemaakt door Andrea del Verrocchio, beeldhouwer en leermeester van de jonge Leonardo. Da Vinci oefende het tekenen van de plooien niet met beeldhouwwerken, zoals lang werd gedacht, hij maakte modellen in reliëf van in gips gedrenkte, geplooide doeken. Ter illustratie hangt er een reconstructie van zo’n model. 

In gips gedrenkt doek, een voorstudie voor het schilderen van plooien. Beeld Agence photo de la RMN-GP

‘Schaduw, licht, reliëf’ is het thema van de eerste van vier hoofdstukken in deze tentoonstelling en dat is een slimme zet. Die prachtige, gedetailleerde tekeningen van grijs en wit zetten bekende beelden – zoals de Mona Lisa, de vliegmachines en de Vitruviusman, die schematische tekening van de man in de cirkel – even op een zijspoor. Da Vinci, zo is de overtuiging van de Franse samenstellers, was vanaf het moment dat hij in 1464 in Florence bij Del Verrocchio in de leer ging op zoek naar de ideale verbeelding van het leven zelf, met alle pieken en dalen die daarbij horen.

Wat stijfjes

Zijn eerste schilderijen, zoals de Annunciatie uit Florence, zijn nog wat stijfjes. Het schilderij zelf is niet aanwezig, in plaats daarvan hangt er een levensgrote foto van de infraroodreflectografie van het paneel. Hierop zijn de plooien al aanwezig, maar de rest blijft wat schools. Schilderijen van tijdgenoten, vaak afwezig bij blockbusters over een superkunstenaar, illustreren hoe Da Vinci toen nog de tradities volgde.

De kunstenaar rukt zich dan, zoals het een genie betaamt, los van zijn meester en diens conventies. Opdrachten voor schilderijen neemt hij vaak zo serieus dat hij ze wegens tijdgebrek of onzekerheid niet voltooit. Volgekrabbelde schetsen en tekeningen getuigen van een onuitputtelijke nieuwsgierigheid naar alles om hem heen. Zijn kennis is niet statisch, alles bruist, paarden steigeren, mensen bewegen, leven.

Da Vinci prees zichzelf eens aan als wetenschapper en ontwerper van ‘onverslaanbare gepantserde strijdwagens’, en als bonus kon hij ook een beetje schilderen. In het Louvre zien ze dat als een vrolijk understatement van de kunstenaar zelf: bij Da Vinci stond alles in het teken van de schilderkunst, zo stellen de conservatoren. Ook het tekenen.

‘La Scapigliata.’ Beeld Agence photo de la RMN-GP

Architectonische details

Da Vinci krabbelde wat af: hondekoppen naast architectonische details, hondepoten, vliegende vogels met de wind mee en tegen de wind in, en natuurlijk de fantastische ontwerpen voor een helikopter en andere futuristische machines. De Vitruviusman is aanwezig, net als bij veel andere tekeningen en schetsen zijn de kreukels en vlekken de enige aanwijzingen dat het om een origineel gaat. 

Naast alle technische kennis en toepassing van technieken was er nog iets waarvan Leonardo vond dat een kunstenaar het nodig had: de kunstenaarshand. Die hand zorgt voor het leven in de personen, doet de lichamen onder de geplooide doeken ademen en geeft ze emoties. Het sfumato, de persoonlijke poedertechniek van vele ragfijne laagjes olieverf, wordt zijn handelsmerk en zorgt ervoor dat de schilderijen ook nu nog zo eigentijds ogen.

In 1500 sterft zijn mecenas. Da Vinci is inmiddels beroemd en daarmee vrij om te doen wat hij wil. Hij maakt een opzet voor een vrouwenhoofd, ‘La Scapigliata’, uit Parma. Met haar flodderige haren en het lieve, porseleinachtige gezicht een schoonheid eerste klas. Drie andere meesterwerken maakte hij in de laatste twintig jaar van zijn leven, zonder ze te voltooien: Johannes de Doper, Anna te drieën, met daarop de heilige Anna, haar dochter Maria en haar zoon Jezus, en natuurlijk de Mona Lisa. Die laatste bleef op haar vaste plek, elders in het Louvre.

Anna te Drieën Beeld Agence photo de la RMN-GP

Virtual reality

Aan het eind van de expositie is er een virtualreality-presentatie over het wereldberoemde schilderij: een misplaatste poging een moderne draai aan de serene rust van de tentoonstelling te geven. Misplaatst en de wachttijd niet waard; waarom zou je zo’n dynamisch schilderij in drie dimensies moeten zien? Wat is er mis met een video, veel laagdrempeliger bovendien?

De laatste mysterieuze tekening beëindigt de tentoonstelling veel stemmiger. Een tekening van een landschap tijdens een storm, een en al beweging, onheilspellend en meeslepend. Als je goed luistert, kan je de donder nog horen rommelen in de verte. 

★★★★★
De tentoonstelling 'Léonard de Vinci' is tot 24 februari 2020 te zien in het Louvre in Parijs. Toegangskaarten moeten vooraf worden gereserveerd op www.louvre.fr. In januari en februari zijn er nog kaarten beschikbaar.

Schilderijen in bruikleen

Op z’n 64ste verhuisde Leonardo da Vinci naar Frankrijk, op uitnodiging van de Franse koning François I. In Amboise, aan de Loire, kreeg hij een eigen slot waar hij drie jaar later zou sterven. Maar liefst vijf van Da Vinci’s schilderijen kwamen zo in Frans bezit. De meeste andere schilderijen bevinden zich in Italië. Om die te mogen lenen, moest president Emmanuel Macron de Italiaanse president er persoonlijk van verzekeren dat de toegezegde bruiklenen ook weer zouden terugkeren. In september werd duidelijk dat het Louvre als dank volgend jaar meerdere schilderijen van Raphaël aan Italië zal uitlenen. De Salvator Mundi ontbreekt op de expositie. Dit schilderij werd in 2011 in Londen als een echte Da Vinci bestempeld (al is maar een minderheid van de kenners overtuigd) en in 2017 voor het recordbedrag van 400 miljoen euro verkocht, vermoedelijk aan de Saudische kroonprins. De Salvator Mundi was wel toegezegd aan het Louvre, maar lijkt niet meer in de tentoonstelling te verschijnen.

Lees ook:

Leonardo de Vinci maakte nooit iets af, hij had ADHD

Hij geldt als een van de grootste kunstenaars ooit, maar zelf vond hij dat hij ernstig tekort was geschoten. Volgens zijn eerste biograaf mompelde Leonardo da Vinci op zijn sterfbed, nu precies vijfhonderd jaar geleden, ‘dat hij God en de mensheid had gegriefd doordat hij minder aan zijn kunst had gewerkt dan hij had gekund’. 

De grootse Da Vinci hangt met zijn mooiste tekeningen in Haarlem

Mooi, lelijk, misvormd, cholerisch, zacht: Leonardo da Vinci liep voor zijn karakterstudies de straten af op zoek naar opvallende koppen. De schetsen van deze belangrijke Renaissance-kunstenaar zijn vanaf vrijdag te zien in Teylers Museum in Haarlem.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden