Review

Alleen wie tevreden heeft geleefd kan zonder onvrede sterven

Michel de Montaigne: Op dood of leven. Essays. Vert. Hans van Pinxteren. Athenaeum-Polak & Van Gennep, Amsterdam; geb. 180 blz. - ¿ 34,90.

HANS DIJKHUIS

Dat het eerste deeltje van die vertaling, 'Een proeve van zeven', juist uitkwam in de tijd dat de volledige uitgave alle aandacht opeiste, moet een vervelende ervaring voor Van Pinxteren zijn geweest. Maar hij heeft van de nood een deugd gemaakt en besloten om de rest van zijn vertaling in thematisch geordende delen te publiceren. De totale prijs zal ongetwijfeld ruim boven die van de Boom-editie uitkomen, maar daar staat het voordeel tegenover dat men per keer kan beslissen of men het thema de moeite waard vindt.

Dat laatste geldt wat mij betreft zeker voor de bundel die nu is verschenen, 'Op dood of leven'. Het woordspel in de titel is misschien niet helemaal ter zake. Want Montaigne betoogt in de vijf opgenomen essays nu juist dat leven en dood elkaar niet uitsluiten maar onverbrekelijk samenhangen. “Jouw dood maakt deel uit van de universele orde” - laat hij de wijze Natuur zeggen in een van de essays. “De dood is voorwaarde voor je schepping, hij maakt deel van je uit.” Zij maakt ook duidelijk hoezeer de dood een weldaad is - een onsterfelijk bestaan zou veel onverdraaglijker en pijnlijker zijn dan het eindige leven dat zij de mens heeft toebedeeld.

Om de mens met zijn lot te verzoenen heeft ze ervoor gezorgd dat de dood iets zoets heeft en het leven iets zuurs. Maar zij heeft de dood ook weer niet te aantrekkelijk gemaakt, anders zou de mens al gauw in de verleiding komen zich het leven te benemen. De melange van zoet en zuur, aangenaam en onaangenaam, strookt met de houding die zij passend acht voor de mens: “Ik wil dat je noch voor het leven vlucht, noch terugdeinst voor de dood.”

Deze twee adviezen zijn voor Montaigne onlosmakelijk verbonden. Als hij schrijft dat hij zich van kindsbeen af nergens méér mee bezig heeft gehouden dan met de dood, dan zijn dat niet de woorden van een zwartkijker maar van een levensgenieter. Juist omdat de mens maar een beperkte tijd van leven heeft, moet hij die tijd zo goed mogelijk benutten. Het leven is er om van te genieten, en “alleen wie tevreden heeft geleefd kan zonder onvrede sterven”. Weliswaar is in het aardse leven genot altijd met pijn vermengd, maar de natuur heeft ons “de pijn gegeven om het genot en de afwezigheid van pijn te eren en te dienen”.

Dat inzicht staat in 'Over de ervaring', een lang en heel persoonlijk essay, waarin de dood slechts af en toe rechtstreeks ter sprake komt maar toch een grote rol speelt. Het essay is, onder meer, een gedetailleerde beschrijving van het ouder-worden, van de geleidelijke aftakeling van het lichaam die de natuurlijke aankondiging is van de dood (Montaigne is overigens, naar huidige maatstaven, jong gestorven, op 59-jarige leeftijd.)

Zelfs zijn ouderdomskwalen weet hij nog van de positieve kant te benaderen. Wie zijn 'Reis naar Italië' (Meulenhoff, 1992) heeft gelezen, weet hoe vaak zijn nierstenen hem het leven zuur maakten; hij reisde van het ene kuuroord naar het andere om zijn pijn te verlichten.

Toch heeft hij het met die ziekte nog getroffen, vindt hij zelf. Want de hevigste kolieken en ergste pijnen maken, na uitstoot van de steen, als bij toverslag weer plaats voor het “mooie licht van een vrije, volledige gezondheid”. En hoeveel mooier is de gezondheid niet na de ziekte? Ook hier gaat nog de regel op dat de natuur de pijn heeft gegeven om de pijnloosheid des te beter te kunnen waarderen.

In 'Over de ervaring' maakt Montaigne ook duidelijk wat zijn houding is tegenover de filosofie. Niet zij, maar de natuur zou de eigenlijke leermeester van de mens moeten zijn. De natuur heeft ons wijsheid gegeven om ons te gidsen in het leven, zoals ze ons voeten heeft gegeven om te lopen. En daarbij vallen de spitsvondige, imposante en hoogdravende filosofische wijsheden, die al te vaak in woorden blijven steken, in het niet.

“Ik zou liever mijzelf goed begrijpen dan Cicero”, verzucht Montaigne. Ondanks de talloze citaten van klassieke auteurs waarmee hij zijn essays doorspekt, is Montaigne nooit uit op boekenwijsheid, maar op de wijsheid der natuur, die alleen door zelfkennis kan worden doorgrond.

De wijsgerige reflectie legt het af tegen de levenservaring. Maar dat betekent dat de rust van de Waarheid die de filosofen zoeken nooit zijn doel kan zijn. Het leven is immers een leerproces zonder einde: “Als ik iets heb geleerd, dan wel dat ik nog heel wat te leren heb.” Zelf wil hij zijn bezigheid niet eens 'filosoferen' noemen, maar veeleer 'geklets en gefantaseer'. Bij die bescheiden houding past de literaire vorm die Montaigne heeft geschapen, het essay.

Montaigne's wijsgerig scepticisme botst geenszins met zijn geloof. God, die “boven het ijdel gekrakeel der mensen zetelt”, heeft bij hem het laatste woord. Maar juist God heeft de mens opgedragen volgens zijn natuur te leven, en heeft dus ook gewild dat hij van het aardse leven geniet. Het opkomende calvinisme heeft Montaigne onberoerd gelaten. Zijn christendom is er een zonder de doem van de erfzonde, zonder zelfverachting uit schuldbesef. Voor hem is het leven geen straf, maar een genadegave van God.

Maar mag dat geschenk ook worden teruggegeven als de pijn onverhoopt het genot al te zeer gaat overwegen? De vraag komt aan de orde in het derde essay, dat over zelfmoord gaat. Montaigne haalt de Romein Plinius aan, die had beweerd dat er drie ziektes zijn die zelfmoord rechtvaardigen, en dat niersteen daarvan de ergste is. Maar hij weet tevens dat het christendom die uitweg verbiedt. Het is alleen aan God ons te laten vertrekken.

Op de zoekende wijze die hem zo kenmerkt komt Montaigne tot een tussenoplossing. Zelfmoord mag niet, maar is niet altijd even erg: “Ondraaglijke pijn en de dreiging van een nog ergere dood schijnen mij de drijfveren die het meest te verontschuldigen zijn.”

Montaigne zou een welkome deelnemer zijn geweest aan het huidige euthanasiedebat.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden