Expositie

‘Alleen met Vermeer’: intiem onderonsje met een meesterwerk

Op ‘audiëntie’ bij Vermeer in het Haagse Mauritshuis.Beeld Mauritshuis

In een museum kijken we gemiddeld zeventien seconden naar een kunstwerk. Hoe is het om tien minuten alleen te zijn met een schilderij? Het Mauritshuis laat het de bezoeker ervaren met een topstuk van Johannes Vermeer.

Het is alsof je op audiëntie gaat bij een grootheid – wachtend op een bankje in het imposante trappenhuis van museum het Mauritshuis in Den Haag. Twee suppoosten praten op gedempte toon. Een van hen kijkt op zijn horloge, loopt naar de deur en zet die open. Even later komt een oudere heer wat timide naar buiten. De beveiliger wenkt. “U mag mee­komen.”

Een grootheid is het eigenlijk ook, die achter de deur één voor één zijn gasten ontvangt. Schrijver Marcel Proust noemde het ooit het mooiste schilderij ter wereld. Het ‘Gezicht op Delft’ van Johannes Vermeer. Daar hangt het, helder verlicht aan het einde van de grote, schemerige museumzaal. Een grijs bankje zonder leuning staat er vlak voor, uitnodigend en een beetje dwingend: neemt u plaats.

Alleen met het stadsgezicht

Het Mauritshuis biedt bezoekers de mogelijkheid om tien minuten helemaal alleen te zijn met het stadsgezicht dat Vermeer rond 1660 schilderde. Een plan dat vijf jaar ­geleden al werd geopperd, maar in coronatijd opeens praktisch uitvoerbaar werd. Normaal gesproken is het niet zo’n goed idee een geliefd schilderij te reserveren voor een handvol uitverkorenen. Maar met de beperkte bezoekersaantallen kan nu eigenlijk iedereen die wil gaan kijken. 

Tegelijk lijkt het daardoor ook iets minder bijzonder. Momenteel krijg je in alle musea het gevoel de kunstwerken voor jezelf te hebben. Ook in het Mauritshuis. Je kunt zelfs de grote ster van het museum, Vermeers ‘Meisje met de Parel’, op je ­gemak bekijken. In de zaal waar zij resideert mogen maar vijf mensen tegelijk. Het koperen hekje dat ooit de massa’s fans van over de hele ­wereld op veilige afstand moest ­houden, staat er nu nutteloos bij.

Het bijzondere van het initiatief zit eerder in de tijd die je alleen met Gezicht op Delft mag doorbrengen. Tien minuten lijkt kort, maar is extreem lang voor een onderonsje met een schilderij. De professoren Jeffrey en Lisa Smith onderzochten in het Metropolitan Museum of Art in New York hoelang zes topwerken de aandacht van bezoekers vasthielden: gemiddeld zeventien seconden. Naar het ­beroemdste schilderij ter wereld, de ‘Mona Lisa’, schijnen toeristen slechts vijftien seconden te kijken. 

Wat zie je?

De vraag is: wat zie je allemaal als je je wél tien minuten lang op één schilderij concentreert? Dat zocht het Mauritshuis zelf uit, aan de hand van deze tentoonstelling. Een aantal proefpersonen, onderverdeeld in kunstkenners en gewone bezoekers, kreeg een speciale bril op die de oogbewegingen volgt. De gewone bezoekers laten de ogen voortdurend over het hele schilderij gaan, zo blijkt, terwijl de kenners al snel blijven haken bij bepaalde details. Uiteindelijk komt iedereen terecht bij de poort in het midden van het doek en bij de toren van de Nieuwe Kerk, die ook vandaag de dag nog de sky­line van Delft domineert.

Die voorkennis drukt enigszins op me als ik plaatsneem op het grijze bankje. Kijk ik als een kenner, of als een gewone sterveling? Eerst laat ik mijn ogen maar eens lekker gaan over de volle lengte en breedte van het doek. Net als toen ik het schilderij voor de allereerste keer zag, valt me op hoe knap de lichtval op de stad geschilderd is. De huizen en de kerktorens worden beschenen door de zon, terwijl de stadsmuur en de poorten in de schaduw staan. Het wit en grijs in de lucht geeft subtiel aan waar het licht door de wolken valt. Op de voorgrond kijken we van enige hoogte neer op een brede kade, die ook weer baadt in zonlicht. Een groepje mensen staat te wachten bij de aangemeerde trekschuit. Vermeer weet met de lichtval en het gezichtspunt heel effectief een ­ongekende diepte in het schilderij te brengen.

Spirituele ervaring

Doordat ik zo dicht op het doek mag zitten, valt op dat de schilderstijl van Vermeer minder verfijnd is dan ik dacht. De ophaalbrug bijvoorbeeld, is weergegeven met slechts een paar streken bruinrode verf. Ongemerkt buig ik steeds dichter naar voren. Zouden er eigenlijk mensen zijn die proberen het schilderij aan te raken? Als ik achteromkijk, zie ik dat de suppoost verdwenen is. Ik voel de aanvechting helemaal niet en er zou ook meteen worden ingegrepen, vertelt een medewerker van het museum mij na afloop. Ik werd in de gaten gehouden met een camera. En er zit glas voor het doek – dat had ik helemaal niet gezien, een compliment voor de voortreffelijke belichting.

Na tien minuten gaat het zaallicht langzaam uit en is de tijd om.Beeld Mauritshuis

Het zal na vijf minuten zijn dat ik een beetje achteroverleun. Ik had er rekening mee gehouden dat ik overvallen zou worden door een soort spirituele ervaring. Maar die blijft uit. Daar moet je de aanleg voor ­hebben die Proust beschrijft in zijn romancyclus ‘À la recherche du temps perdu’. Het personage Bergotte, ook een schrijver, raakt volkomen van slag als hij het Gezicht op Delft ziet. De arme man beseft dat hij deze mate van perfectie nooit zal bereiken en sterft.

Avond in Delft

Nuchterheid heeft dus ook haar voordelen. Wel wordt mijn fantasie geprikkeld, nu ik de tijd heb. Ik vraag me af hoe de stad achter de poort eruitziet. Zou ik de grachtjes herkennen? En waar gaat de trekschuit naartoe? Tussen de wachtende passagiers meen ik opeens een bekende te zien. Een vrouw met een witte kap, een geel jakje en een blauw schort. Het melkmeisje van Vermeer draagt precies zo’n outfit. Dat werk schilderde hij rond dezelfde tijd als dit Gezicht op Delft. De vrouw draagt een grote mand aan haar arm. Wie weet zit daarin die kruik melk. Zou het een grapje van de schilder zijn, om haar hier minuscuul af te beelden?

Dan wordt het plotseling avond in Delft. Het zaallicht gaat langzaam uit, ten teken dat de tien minuten voorbij zijn. Doordat ik zo intens naar het verlichte doek heb zitten staren, blijft de skyline van de stad op mijn netvlies nagloeien, alsof ik in de schemer naar de kade zit te ­turen.

Een uniek moment, dat je in een museum nooit meemaakt. Toch haast spiritueel.

Ook in overdrachtelijke zin blijft het werk nog dagen op mijn netvlies staan. Als je tien minuten ongestoord naar een werk hebt gekeken, nestelen alle details zich in je geheugen.

‘Alleen met Vermeer’ t/m 3 januari in het Mauritshuis, Den Haag. ‘Alleen met Vermeer’ t/m 3 januari in het Mauritshuis, Den Haag.

Lees ook: 

De lege, strakke horizon, zonder gids of uitzicht, voelt als een afgrond

Uitzicht op de lange termijn of plannen maken voor over een half jaar: het coronavirus maakt het voorlopig bijna onmogelijk. In de Westerse beeldende kunst was het punt aan de horizon ook niet altijd helder. Een kleine geschiedenis van het vergezicht.

Johan Idema: ‘Als museum moet je dolblij zijn met alle selfies’

Johan Idema bekeek tienduizenden foto’s die museumbezoekers op sociale media plaatsten. Het bleken lang niet allemaal ijdele selfies, er zaten veel creatieve en interessante beelden tussen. Een verrijking voor het museum, vindt hij.

‘Poses’ van Desmond Morris blijft zich verbazen over de mogelijkheden van lichaamstaal in de kunst

Zorgvuldig en levendig vertelt Desmond Morris over lichaamstaal in de kunst. Lees het boek alleen niet in één keer, adviseert Joke de Wolf.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden