Alleen de Bijbel en Shakespeare verkopen beter. Waarom houden we zo van Agatha Christie?

Agatha Christie met haar tweede man Max Mallowanin 1946. Beeld AFP

Lang leek het erop dat de sombere Zweedse detective Queen of Crime Agatha Christie naar de vergetelheid had verdrongen. Maar nee, ruim veertig jaar na haar dood staat ze weer volop in de bestsellerlijsten. Aan de vooravond van de Maand van het Spannende Boek de vraag: wat maakt de boeken van Agatha Christie toch zo onweerstaanbaar?

‘Op een gure dag, toen ik lag bij te komen van een griepaanval, verveelde ik mij dood. Toen vroeg mijn moeder: Waarom schrijf je niet een verhaal? En ze kwam terug met een schriftje’. Zo simpel was het begin. En nu, 43 jaar na de dood van Agatha Christie, zijn de cijfers van haar oeuvre meer dan indrukwekkend. Christie (de naam van haar eerste man) is een van de bestverkochte auteurs ooit. In Nederland alleen al werden 20 miljoen van haar boeken verkocht. Haar werk is in 108 talen vertaald. Alleen van de Bijbel en de verzamelde werken van Shakespeare gingen wereldwijd meer exemplaren over de toonbank.

In de jaren tachtig werd in Nederland Agatha Christie’s werk nog regelmatig herdrukt maar pakweg tien jaar geleden kon je voor veel titels alleen nog tweedehands terecht. De Scandinavische detective, vaak eenzaam en depressief, nam de plek in van Christie’s speurders Miss Marple en Hercule Poirot. Populaire thrillers werden gruwelijker, geen vergiftigd kopje thee of een enkele messteek meer, maar martelingen en afgehakte ledematen in donkere noordelijke landschappen deden het goed onder de thrillerlezers. Maar dat is gekenterd.

Olivia Colman links, en Judi Dench in ‘Murder on the Orient Express’.

In 2017 kwam een nieuwe verfilming van ‘Moord in de Oriënt Expres’ uit met onder anderen Johnny Depp en Judi Dench. Voor dit jaar staat ‘Dood op de Nijl’ op het programma. Maar het opvallendst is de BBC-serie de ‘ABC Murders’ waarin John Malkovich een hele nieuwe invulling van Hercule Poirot geeft. Het is nog steeds een perfect geklede wat nuffige Belg, maar niet meer een wat koddig (maar slim) mannetje zoals Peter Ustinov en David Suchet hem neerzetten. Malkovich’ Poirot is scherper, gelaagder, wat bitter en we horen ook iets over zijn oorlogsverleden. Dat is vooral de invloed van de erven Christie in de persoon van haar achterkleinzoon James Prichard. Hij vond dat de verfilmingen scherper moesten.

Bestsellerlijsten

Uitgeverij House of Books zag de vraag naar Agatha Christie vijf jaar geleden ook toenemen. Reden om de rechten te kopen en al haar werk opnieuw uit te brengen. Ook het feit dat schrijfster Sophie Hannah van de erven Christie toestemming kreeg verder te gaan met de serie rond Poirot speelde mee, vertelt Tomás Kruijer van House of Books. “Toen merkten we dat ze nog steeds veel publiek weet te trekken.”

Ook in de rest van de wereld staan de boeken weer in de bestsellerlijsten: ‘De geheimzinnige mr. Quin’ stond vorig jaar nog in Brazilië in de toptien en ‘Een handvol rogge’ doet het weer goed in Japan. De verkoop in Nederland gaat ook goed. Kruijer: “We verkopen tienduizenden boeken per jaar. De drie bestverkochte titels hier zijn ‘En toen waren er nog maar’ (vroeger bekend als ‘Tien kleine negertjes’), ‘Het ABC mysterie’ en ‘Moord in de Oriënt Expres’. Wat maakt de boeken van Agatha Christie zo geliefd?

Oude vrijster

Kun je je bijvoorbeeld goed met ze identificeren? Met een almaar babyjasjes breiende oudere vrouw, een archeoloog in Syrië, een dominee uit een Engels dorp? Nou nee. Hebben ze diepgang en maken ze een interessante psychologische ontwikkeling door? Ook niet. Christie’s personages worden vaak plat genoemd. Ze evolueren niet en komen niet tot bijzondere inzichten. Een oude vrijster blijft een oude vrijster, de brommende kolonel blijft tot de laatste bladzijde brommen. Ze nemen het leven vaak wel opvallend licht op. Ook als er kort na elkaar twee moorden worden gepleegd in een landhuis of pastorie komt men gewoon bij elkaar voor de afternoon tea. Hoogstens wordt er wat bezorgd gekeken boven de scones, maar echt zorgen lijkt men zich zelden te maken.

Agatha Christie in 1926. Beeld Getty

De moordenaars zijn op hun beurt bijna allemaal keurige mensen die weinig wroeging hebben na hun daden. Het is hoogstens ‘betreurenswaardig’ dat het kamermeisje ook moest worden vergiftigd omdat ze te veel gezien had. Statistisch gezien is medicus het meest moorddadige beroep in haar boeken. Bedienden plegen juist zelden een moord. De motieven voor de moorden zijn klassiek: hebzucht, jaloezie en wraak. Een enkele keer wordt iemand uit de weg geruimd omdat het zo’n onuitstaanbaar kreng is (‘Dood van een huistiran’). Lustmoorden komen bij Christie niet voor. Het blijft allemaal netjes. Als het al tot een langverwachte kus komt gaat die wel gepaard met een huwelijksaanzoek. Ze had hier overigens zelf een hekel aan schrijft ze in haar autobiografie. “Maar ja, je ontkomt er tegenwoordig niet aan dat de liefde eraan te pas moet komen.” De ideeën voor haar personages deed ze overal op: “Iemand die je ziet in een trein, tram of restaurant kan je een begin opleveren. Er zat een gezellige dikke tante over bloembollen te kletsen. Haar vond ik wel wat. Dan vul je de rest in.”

Haar inlevingsvermogen moet enorm zijn geweest. ‘De eindeloze nacht’ wordt verteld vanuit het perspectief van een jonge man. Ze was 76 toen ze het schreef. En ‘Het einde is de dood’ speelt zich 2000 jaar voor Christus af in Thebe in het gezin van dodenpriester Imhotep.

Auteur Nicolien Mizee heeft op dit moment succes met ‘Moord op de moestuin’ dat is geschreven in de geest van Agatha Christie. Ze is fan. Wat maakt de boeken zo aantrekkelijk? Mizee: “Ze beschrijft de grootste zonden en de laagste emoties, maar ze oordeelt niet. Een jaloerse moordenaar, een hebzuchtige erfgenaam? Ze zijn zoals ze zijn. Het zijn prettige boeken.” Mizee herleest ze om de paar jaar. “De bewondering was zo groot dat ik helemaal niet dacht aan het schrijven van een Agatha Christie-achtig boek. Ik wilde een gezellig zomerboek schrijven, maar ja, wat voor plot neem je dan? Ik dacht aan een moord in het verleden en toen leek het leuk er nog een te laten plegen.”

De plot

Tomás Kruijer van House of Books: “De plots zijn ogenschijnlijk heel eenvoudig terwijl ze juist heel ingenieus in elkaar zitten. Het leest lekker weg maar je hebt achteraf toch het gevoel dat je een goed boek hebt gelezen. In uitgeefland zijn we wel een beetje klaar met al die psychologische thrillers die op elkaar lijken. Bij Agatha Christie is de plot steeds anders.”

Na Agatha Christie’s dood werden haar notitieboeken gevonden. Schrijver John Curran bewerkte deze en daarna zijn ze uitgegeven. In de notitieboeken geeft Christie tips: de beste manier om een moord te verstoppen is tussen andere moorden. Het beoogde slachtoffer hoeft dus niet de eerste dode te zijn. De verteller kan ook schuldig zijn. Vertrouw politieagenten en kinderen niet. Een zelfmoord kan vermomd zijn als moord en soms is de meest voor de hand liggende dader ook inderdaad de dader. Of juist niet. Ook kan de moord gepleegd worden nadat het lijk is gevonden (‘Overal is de duivel’). 

Ingenieus zijn haar mysteries waarbij de moord in een afgesloten kamer is gepleegd. Veel detectiveschrijvers gebruiken daarvoor technische hoogstandjes maar Christie had heel eenvoudige oplossingen zoals in ‘Moord in Mesopotamië’. Maar ook zij zat weleens vast in een verhaal. Daarom, vertelt ze in haar autobiografie die na haar dood verscheen, “werk ik altijd aan minstens twee boeken tegelijk. Dan schiet het op”.

Agatha’s zitkamer

Die is heel gevarieerd. Agatha Christie had een bijzondere jeugd. Ze kwam uit de Britse upper class en reisde in haar jeugd al met haar ouders door Europa. Met haar eerste echtgenoot Archibald Christie maakte ze een reis om de wereld. Haar tweede echtgenoot, de archeoloog Max Mallowan, vergezelde ze op zijn vele reizen naar het Midden-Oosten. Het Britse platteland wordt uitgebreid beschreven in de boeken rond Miss Marple. Hercule Poirot is reislustiger en begeeft zich vaak klagend over de warmte naar Zuid-Frankrijk, Damascus, Cairo etc. Op de plekken waar ze woonde en de boeken zich afspelen wordt de herinnering aan Agatha Christie gekoesterd. In haar geboorteplaats Torquay kun je Agatha Christie-wandelingen maken en in de plaatselijke botanische tuin kun je alles te weten komen over giftige planten die ze in haar boeken gebruikte. Ze hield niet van de Engelse winters en bracht die periode vaak door in Egypte. De beroemde gast is er nog niet vergeten. Wie nu door de gangen dwaalt van het Winter Palace Hotel in Luxor kan worden aangesproken door een vriendelijke ober: “Do you want to see what Mrs. Christie’s favourite seat was?” Natuurlijk willen we dat en gaan dan even op het bankje in de zitkamer zitten waarop zij zat toen ze ‘Dood op de Nijl’ schreef. 

Foto gemaakt door Agatha Christie zelf in 1946 in Nimrud, vlak bij Mosul in Irak. Beeld AP

Aangenaam beschaafd

Vooral in een detectiveverhaal moet je zuinig zijn op je woorden, vond ze zelf. En de juiste lengte voor een boek is vijftigduizend woorden. “Uitgevers vinden dat kort en sommige lezers zullen zich bekocht voelen maar als je boek langer wordt, zal je merken dat het echt beter korter had kunnen zijn.”

Mizee: “Het is zo knap opgebouwd. Als lezer word je direct midden in het verhaal gezet. In ‘Schuldig in eigen ogen’ bijvoorbeeld krijg je op de eerste bladzijde al het perspectief van drie verschillende personen, zonder dat het opvalt. Zo natuurlijk vloeit het in elkaar over. Het is zo knap, de eerste boeken zijn nu bijna een eeuw oud en ze lezen nog steeds als een tierelier. Het lijkt zo gemakkelijk wat ze doet. Verschillende toneelstukken zijn na haar dood door andere schrijvers tot roman bewerkt. Die zijn onleesbaar. Daaraan zie je hoe goed Agatha schreef. Ze wilde haar lezers vooral een paar prettige uren bezorgen. Het is ook aangenaam beschaafd allemaal. Misschien hebben we daar nu juist weer meer behoefte aan.”

Thuis in 1948. Beeld AFP

A Christie for Christmas

Agatha Mary Clarissa Miller wordt op 15 september 1890 geboren in de Britse kustplaats Torquay als middelste van drie kinderen. In 1912 aan het begin van de Eerste Wereldoorlog trouwt ze met Archibald Christie. Vijf jaar later schrijft ze haar eerste boek ‘De zaak Styles’. Het wordt door zes uitgevers geweigerd en pas in 1920 uitgegeven. In 1918 wordt haar dochter Rosalind geboren. Haar huwelijk verslechtert en op 8 december 1926 verdwijnt Agatha Christie. Duizenden vrijwilligers nemen deel aan de zoektocht. Ze wordt na elf dagen teruggevonden maar laat zich nooit uit over waar ze is geweest. Het echtpaar scheidt in 1928. Ze houdt Christie’s naam. In 1930 trouwt ze met archeoloog Max Mallowan. Daarna schrijft ze ieder jaar een ‘A Christie for Christmas’. Ze overlijdt op 12 januari 1976 in Wallingford.

Agatha Christie schreef 66 detectives, 20 toneelstukken waaronder ‘The Mouse Trap’ de langstlopende toneelvoorstellingen ooit, 4 non-fictiewerken, 6 romans onder het pseudoniem Mary Westmacott en ongeveer 150 korte verhalen. Er zijn bijna 200 verfilmingen van en over Christie’s werk. Haar boeken zijn in 108 talen vertaald. Het aantal verkochte exemplaren wordt geschat op 3,2 miljard.

Trivia

- De woonplaats van Miss Marple St. Mary Mead bestaat niet.
- Agatha Christie wilde eerst helemaal geen schrijver worden maar pianist.
- Als Christie een moord met een bepaald gif beschreef, namen de moorden met dat gif toe in die tijd. Kathryn Harkup verzamelde ze in ‘A for Arsenic’.
- ‘Het geheim van de blauwe trein’ vond ze zelf haar slechtste boek. ‘Het kromme huis’, en ‘Doem der verdenking’ haar twee beste.
- Toen ze in 1975 haar speurder Hercule Poirot liet doodgaan in ‘Het doek valt’, Poirots laatste zaak’ plaatste The New York Times een in memoriam van de speurder op de voorpagina.
- Ze noemt zichzelf een keer in haar boeken (in ‘Het lijk in de bibliotheek’).
- Agatha Christie ging niet naar school.

Gouden Strop

De prijs voor het beste Nederlandstalige spannende boek, de Bookspot Gouden Strop, wordt vanavond bekendgemaakt. De genomineerde boeken zijn: ‘Vogelvrij’ van Kasper van Beek, ‘De munt van Judea’ van Kefah Allush, ‘Genadeschot’ van Felix Weber, ‘Erfenis’ van Henk Apotheker en Kirsten van Dissel, en ‘De witte kamer’ van Samantha Stroombergen.

Lees ook:

Mijn oma zou het eens zijn met de noodzaak van een nieuw boek. 

Hercule Poirot die een sms-je verstuurt naar een getuige, of even inlogt op zijn tablet? Je moet niets uitsluiten, zegt Agatha Christie’s kleinzoon Mathew Prichard

Agatha Christie beste misdaadauteur.

Agatha Christie is door ruim 600 schrijvers van thrillers gekozen tot de beste misdaadauteur aller tijden. Bovendien werd haar boek The Murder of Roger Ackroyd (De moord op Roger Ackroyd) gekozen tot de beste detective die ooit is geschreven.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden