Alice Coltrane was meer dan de weduwe van

De muziek van Alice Coltrane heeft soms weinig met jazz te maken. Beeld J. Emilio Flores/Corbis via Getty Images

Muziekfestival Le Guess Who zet de schijnwerpers op Alice Coltrane. De herwaardering die daarmee gestalte krijgt, is terecht.

Een vergelijkbaar oeuvre? Dat is er niet. Zeker niet binnen de jazz. Toch hebben de critici en geschiedschrijvers van dat genre maar weinig oog gehad voor het werk van Alice Coltrane (1937-2007). Ze was de vrouw van de legendarische saxofonist John Coltrane (1926-1967) en hoeveel platen ze ook uitbracht onder haar eigen naam, hoe zeer ze ook haar eigen stijl verfijnde, ze bleef de weduwe die de muzikale erfenis van haar man verdedigde en voortzette.

Het idee dat zij in de laatste twee jaar van John Coltranes leven van grote invloed was op de koers van zijn muziek, is vaak terzijde geschoven of genegeerd. Maar via een andere familieconnectie kwam er ineens weer aandacht. Producer Flying Lotus is haar achterneef, en toen hij furore begon te maken dook haar naam voortdurend op. Zie het als een herwaardering: zo staat tien jaar na haar dood de muziek van Alice Coltrane in de schijnwerpers op muziekfestival Le Guess Who?, dat morgen in Utrecht begint.

Curiositeiten

Die herwaardering is zonder meer terecht. En zonder twijfel ook een kwestie van voortschrijdend inzicht. Want laten we eerlijk zijn: de muziek van Alice Coltrane is bepaald geen makkie. Jaren na verschijning blijven haar platen intrigerende curiositeiten waarop zij voor de jazz nieuwe instrumenten als oed en tanpura introduceerde. Maar ook tot dan toe doorgaans ongehoorde invloeden uit Indiase, Afrikaanse en klassieke muziek. Steeds bracht Alice Coltrane met haar muziek werelden bij elkaar die niet eerder samenklonken en vaak ook met elkaar in tegenspraak lijken. Snoeiharde free jazz combineren met romige, romantische strijkers: is dat nou wel een goed idee? Het zorgt er in ieder geval voor dat de luisteraar meteen rechtop in de stoel zit en gefascineerd raakt, terwijl er juist door de excentriciteit van de muziek toch een zeker ongemak blijft.

Ze werd als Alice McLeod in Detroit geboren en volgde onder meer les bij de fenomenale pianist Bud Powell. Naast piano zou ze ook orgel en harp gaan spelen. Vooral op het laatstgenoemde instrument ontwikkelde ze een heel eigen stijl. De vliegensvlug gespeelde noten volgen elkaar zo onvoorstelbaar snel op dat ze in plaats van een melodielijn eerder een muur van geluid vormen. Het levert de vreemde sensatie op dat de muziek bijna statisch lijkt, een constante gons die in de beste gevallen een ongelooflijk hypnotiserende kracht heeft. Maar die schijnbare stilstand wordt veroorzaakt door een voortdurende beweging. Het is niet één geluid, maar de samensmelting van vele geluiden. Het is niet één noot, maar heel veel noten die pal op elkaar en door elkaar worden gespeeld.

De ontwikkelingen binnen de elektronische muziek hebben onze oren ontvankelijker gemaakt voor het soort geluidsexperimenten dat Alice Coltrane vanaf 1967 op eigen titel in gang zette, maar als gezegd: helemaal gewend raakt de luisteraar er nooit aan.

Bovendien beweegt Alice Coltrane zich meteen vanaf haar debuut in 1967 binnen de kortste keren naar de uiterste randen van de jazz, en vervolgens ook ver daarbuiten. Altijd al zeer spiritueel ingesteld raakt ze steeds meer in de ban van oosterse religies. Ze wordt een volgeling van goeroe Satya Sai Baba en verandert daarom haar naam in Swamini Turiyasangitananda of, ietwat toegankelijker, Turiya Alice Coltrane.

Genre-indeling

Indiase muziek beïnvloedde haar werk altijd al, maar wordt na die naamsverandering nog sterker. Platen als 'RADHA-KRSNA NAMA SANKIRTANA' en 'Transcedence' doen jazzcritici zich indertijd afvragen wat deze muziek nog met jazz te maken heeft. Het antwoord is eenvoudig: weinig. Alice Coltrane denkt groot. Iets als een genre-indeling is wel het laatste waar zij zich over druk kan maken. Voor een deel zijn het juist deze platen die de hernieuwde belangstelling voor haar werk in gang hebben gezet. Eerder dit jaar verscheen 'World Spirituality Classics 1: The Ecstatic Music Of Alice Coltrane'.

Dat project zoomt precies in op de 'Indiase' periode in Alice Coltranes oeuvre en zal komende zondag op Le Guess Who? te horen zijn. Dat woord extatisch mag inderdaad niet ontbreken in een beschrijving van Alice Coltranes muziek. Het is muziek van de overgave. Ook dat maakt een plaatsing van haar werk binnen de jazz ongemakkelijk. Jazz is uitgegroeid tot een goeddeels individualistische muziekstijl waarin de persoonlijkheid van de musici van het grootste belang is en voornamelijk via solo's tot uiting wordt gebracht. Dat solistische bant Alice Coltrane steeds meer uit. Zeker op haar eerste platen kan ze nog beschikken over het puikje van de vooruitstrevende jazzmusici en vooral saxofonist Pharoah Sanders (die niet toevallig overigens ook op Le Guess Who? speelt) heeft met zijn markante en warm-spirituele geluid een essentiële inbreng. Maar het zijn nauwelijks nog solo's. Elke noot maakt overduidelijk deel uit van het grotere geheel.

Memorabel

Het extatische is voor een deel ook wat de muziek van Alice Coltrane zo moeilijk maakt. Eigenlijk wordt alles erdoor bijzaak. Het is muziek die alle aandacht vraagt, maar ook muziek die onvoorstelbaar veel geeft. Zoals een verwondering die niet wegebt, een fascinerende eigenzinnigheid die niet vervaagt.

Op Le Guess Who zijn er ieder jaar van die concerten waarvan je vooraf rustig kunt zeggen dat ze memorabel worden. Dit jaar is dat het eerbetoon aan Alice Coltrane. Inderdaad de vrouw van, maar veel meer dan dat.

Le Guess who? gaat Ver voorbij de rafelrandjes

Naast haar muziek is Alice Coltrane om nóg een reden de uitgelezen artiest om door Le Guess Who? (LGW) in de schijnwerpers te worden gezet. Want net als Coltrane heeft het festival een broertje dood aan genre-indeling. Morgen barst het los, in de binnenstad van Utrecht, de tiende editie van het muziekfestival dat zichzelf omschrijft als 'anders'. Pop, jazz, klassiek, een twaalf uur durende geluidsbrij? Alles kan. LGW gaat brutaal voorbij de rafelrandjes van de popmuziek.

 Het festival heeft zich opgewerkt tot vaste prik voor elke zichzelf serieus nemende muziekavonturier. Het is soms wel erg serieus, zo zal een artiest als Mount Eerie niet vaak wegkomen met zijn eisenpakket: dat bezoekers zich van tevoren aanmelden en een kwartier voor aanvang aanwezig zijn en dat de bar dicht gaat 'wegens de emotionele lading' van de show.

Aan headliners doet LGW niet, wél afficheert het een aantal artiesten die met de organisatie meedenken over de programmering. Je zou haast denken dat de programmeurs lui achterover leunen, want haast meer artiesten zijn wel 'gecureerd' dan niet. James Holden, Shabazz Palaces, Perfume Genius, Grouper en Han Bennink zijn de belangrijkste van deze 'curatoren', die vanzelfsprekend zelf ook zullen optreden.

Programma: www.leguesswho.nl

Beeld RV
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden