null Beeld -
Beeld -

Tv-columnMaaike Bos

Alfred Birney maakt alles zacht in Zomergasten, bijna ook de oorlog

Maaike Bos

Hoe begin je te vertellen, wanneer alles zo zwaar is dat het eigenlijk een aanloop behoeft? De Nederlands-Indische schrijver Alfred Birney deed het met een fragment waarin een boeddhistische opvoeder een steen op de rug van een jongen bindt. Het jochie uit zijn keuzefilm Spring, Summer, Fall, Winter...and Spring bindt zelf steentjes aan een vis, kikker en slang, en de steen op zijn eigen rug is de educerende, passende straf.

“Ik heb ook ooit zo’n overdrachtelijke steen op mijn rug gekregen”, zegt de vijfde Zomergast Birney. “ Ik ben van plan hem vanavond in dit water te gooien”, lacht hij naar het water in de studio. Die bijna ongelooflijke intentie illustreert hoe vereerd mensen nog steeds zijn om voor dit iconische programma uitgenodigd te worden.

Zomergasten met Alfred Birney Beeld NPO
Zomergasten met Alfred BirneyBeeld NPO

De schrijver brak na vele boeken door met De tolk van Java (130 duizend exemplaren verkocht). Hij beschrijft daarin hoe zwaar hij door zijn vader mishandeld werd, en hoe ernstig die vader zelf getraumatiseerd was door de oorlog in Nederlands-Indië. ’s Nachts liep zijn vader paranoïde met getrokken dolk door het huis. “Ik was zes, en was bang dat hij mij ging steken”, vertelde Birney.

In plaats van sprookjes vertelde zijn vader honderden keren hoe hij een vrouw, kind én strijder tegelijk doorzeefde, om zelf te ontkomen. Birney vertelt in het boek niet alleen over zijn eigen jeugd, waarin hij op zijn dertiende uit huis werd geplaatst en in een internaat kwam, maar verwerkt er ook de onvoorstelbaar wrede vechtmemoires van zijn vader in. ”Ik heb het nog niet op een rijtje, ik heb er nog niet over geschreven”, zei hij later in het gesprek over een ander onderwerp. Schrijven, dat doet hij om te verwerken wat hem gebeurt. En hij doet het ’s nachts “om de nachtmerries te ontwijken”.

Zomergasten met Alfred Birney Beeld NPO
Zomergasten met Alfred BirneyBeeld NPO

Gruwelijke scènes in luchtige stijl

Net als zijn boeken in luchtige, dansende stijl de gruwelijkste scènes beschrijven, was deze avond met Janine Abbring een warm, mild gesprek over zaken waarvan je hart gaat bloeden. Hij liet via polygoonbeelden uit 1950 de desinteresse zien in militairen die terugkwamen uit Nederlands-Indië. “Waarom hebben journalisten die jongens tien, vijftien jaar later niet eens opgezocht om te vragen wat ze daar hadden meegemaakt?” De hele wrede onafhankelijkheidsoorlog is een familieverhaal gebleven, klaagt hij, waardoor zijn vader (en vele anderen) bij gebrek aan begeleiding en maatschappelijke uitlaatklep alles op zijn kinderen afreageerde. Via een fragment uit de documentaire First Kill (Coco Schrijber) illustreerde hij dat wie eenmaal gedood had, doden lekker vond. De oorlog reisde mee naar huis. En het cliché van de zwijgende Indische vader, dat bestaat niet. Hem werd alleen nooit iets gevraagd.

Zo kwam ook de eerste film over die oorlog bizar laat: De Oost uit 2020. Birney koos een moment uit van een martelend getuigenverhoor; dat ‘werk’ deed zijn vader ook. Hij bracht fragmenten over een Indo-schrijver, over Indorock die opkwam uit frustratie, over moderne slavernij in de wereld en over, kortom, de koloniale geest die nog overal in doorsijpelt. Migratie in Nederland begon met de Nederlanders die naar de koloniën migreerden, zet hij in perspectief. Om er een pleidooi voor vollediger en verplicht geschiedenisonderwijs aan toe te voegen.

Zomergasten met Alfred Birney Beeld NPO
Zomergasten met Alfred BirneyBeeld NPO

Verbitterd, of toch niet?

Je zou een verbitterd man kunnen verwachten, maar de grijze man met de doordringende ogen praat en lacht zacht. “Een Aziatisch trekje”, vergoelijkt hij zijn glimlach. Na drie uur gesprek kun je hem er alleen maar om bewonderen. Jammer dat Janine Abbring niet vroeg hoe hij zelf geen hardvochtig mens is geworden. We konden alleen maar gissen aan de hand van fragmenten over een eenzame, zwervende muzikant – zoals hij zelf jaren zwierf.

Of een stuk uit de film 2046 over een man die zijn jeugdliefde had laten schieten. Hij zelf ook, met grote spijt: “Ze had nog tijd om een betere man dan ik te vinden.” Hij had dus de vernietigende kracht van het familietrauma op zichzelf gericht in plaats van op een ander, zodat het geweld niet verder zou gaan. Alleen dát had ik wel in het gesprek willen horen.

Tegen het einde brengt een fragment uit de Japanse film Departures hem op de dood van zijn vader. In de film ligt een steentje van de zoon in vaders dode hand omklemd. Bij leven was er geen contact, maar de zoon was altijd dichtbij geweest. En weer een steen, niet op de rug gebonden, maar uit een hand glijdend. Birney buigt zijn hoofd, in zijn stem klinkt een korrel door, de glimlach vergaat hem. Nu zijn vader dood is, blijkt hij toch verdriet te hebben, hem te missen. “Het is meer verdriet om hoe alles is gegaan”, mompelt hij. “En alles voert terug naar die vervloekte koloniale oorlog.”

Zomergasten met Alfred Birney Beeld NPO
Zomergasten met Alfred BirneyBeeld NPO

Hij slikt. “Ik heb dit nog nooit tegen iemand gezegd, je bent de eerste”, zegt hij zacht. Abbring: “Dankjewel.” Dat moment deed beseffen hoe bijzonder een programma is dat een volle avond de tijd neemt om iemands belevingswereld te leren kennen en doorgronden. Via de kracht van filmverhalen bovendien. Is de formule uitgewerkt, zoals geluiden soms klinken? Voor wie het geduld opbrengt, en gaat kijken alsof hij een boek gaat lezen, niet.

Lees ook andere columns van Maaike Bos en Renate van der Bas over de Zomergasten van 2021:

De binnenwereld van Zomergast Sevdaliza is zo veel roeriger dan ze kon laten zien
Robert Vermeiren in Zomergasten: zware kost, maar iemand moet het voor de jongeren opnemen
Zomergasten met Floris Alkemade: drie uur geprikkeld worden om los te laten, drie uur omdenken
Zomergast Roxane van Iperen is niet benauwd het beest in de ogen te kijken

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden