Review

Al cirkelend naar de kern

Machado de Assis, 'Dagboek van Aires', vertaald uit het Portugees door August Willemsen, De Arbeiderspers, 217 blz, f 39,90.

HUGO POS

Met 'Posthume herinneringen van Bras Cubas' had de auteur de romantiek en het realisme van zijn tijdgenoten achter zich gelaten.

Het Dagboek van Aires is het sluitstuk van zijn literaire leven. Want, zoals August Willemsen in het uitgebreide nawoord aantoont, heeft Machado met de figuur van de bedachtzame, discrete staatsraad Aires, zichzelf in andere gedaante geprojecteerd. Wie de Posthume herinneringen heeft gelezen - en wie dat nog niet heeft gedaan hale dat zo spoedig mogelijk in - herkent in het Dagboek met zijn afwisselend korte tot zeer korte aantekeningen direct Machado's levendige stijl, die via een cirkelende beweging de kern van waar het op aan komt benadert.

Aires, gewezen diplomaat, 62 jaar oud - ja oud, want voor die tijd was dat al een gevorderde leeftijd - weduwnaar, kinderloos gebleven, is na jaren in het buitenland naar Rio de Janeiro teruggekeerd. Hij raakt daar bevriend met het kinderloze echtpaar Aguiar. Dit echtpaar beschouwt twee personen als hun eigen kinderen, Tristao, die al vroeg met zijn ouders naar Portugal is vertrokken en al gauw niets meer van zich laat horen en de aantrekkelijke Fidelia, die na twee jaar huwelijk weduwe wordt. De aandacht van Aires is bovenal op Fidelia gericht, die volledig in haar weduweschap opgaat.

Even komt het bij hem op dat hij haar wel zou willen huwen maar hij zet die gedachte als onzinnig al snel van zich af. Groot is de blijdschap van het echtpaar Aguiar als onverwachts Tristao voor een kort verblijf naar Brazilie terugkeert en zich weer bij hen voegt. Zoon en dochter weer bij zich te hebben, het geluk van hun oude dag lijkt volmaakt.

Hoe graag zouden ze niet zien dat Tristao voorgoed bij hen bleef. Aires, die iets meer dan bewondering voor Fidelia blijft voelen, observeert van een afstand de betrekkingen tussen broer en zuster (zoals zij zich beschouwen) en merkt als een van de eersten liefdes schijnbewegingen op. Het komt tot een huwelijk, maar het vooruitzicht van de Aguiars hun beide kinderen bij zich te houden wordt niet vervuld. Tegen de lokroep van een politieke carriere in Portugal is Tristao niet bestand. Het jonge echtpaar vertrekt naar Portugal, de Aguiars blijven weemoedig achter.

Rondom dit eenvoudige gegeven weet Machado zoveel gedachten te vlechten dat we eerder hem dan de personen wier verhaal wordt verteld leren kennen. Ik geloof daarom dat men er verstandig aan doet eerst enkele van zijn eerder verschenen boeken te lezen, zodat men bij wijze van nagerecht kan smullen van het Dagboek.

De vraag in hoeverre Machado met de lieve, toegewijde dona Carmo Aguiar .

n na 35 jaar huwelijk overleden vrouw heeft willen schetsen kan ik niet beantwoorden. Op de lezer van vandaag komt ze wel zeer geidealiseerd over.

Willemsen schrijft in zijn nawoord dat de overtuiging dat hij niet lang meer te leven had de oorzaak moet zijn van de overwegende sfeer van mildheid, vredigheid, rust, harmonie en menselijke warmte, die deze roman onderscheidt van de voorgaande. Daar heb ik niets aan toe te voegen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden