Review

Af en toe stoomde zelfs een oorlogsschip op

Na de Eerste Wereldoorlog was Nederland even de sterke partij, maar al snel nam Duitsland die rol weer over. Een studie naar de onderlinge betrekkingen laat zien dat de Duitsers vooral hun economische kennis inzetten.

Van verschillende kanten zijn de laatste jaren de Duits-Nederlandse betrekkingen bestudeerd en belicht, maar de periode 1918-1933 (de tijd van de eerste Duitse democratie) kwam er tot nu toe bekaaid af. In die lacune heeft de Nederlandse historicus Ries Roowaan willen voorzien en daarbij heeft hij speciaal de politieke en diplomatieke contacten in kaart willen brengen.

Is hij daarin geslaagd? Na lezing van ‘Im Schatten der Großen Politik’ ben je geneigd die vraag positief te beantwoorden, maar niet dan met enige aarzeling. De terughoudendheid schuilt vooral in het feit dat Roowaans boek een verbindende lijn mist, waardoor de lezer het met een enigszins fragmentarische opzet moet doen.

De auteur zal wellicht tegenwerpen dat hij met de door hem gehanteerde indeling drie duidelijke cesuren in dit tijdvak heeft willen aanbrengen, waardoor een dergelijke rode draad misschien wel onbruikbaar of zelfs ongewenst is. Roowaan plaatst bij de drie periodes duidelijke markeringen (1918-1925: ‘sterk Nederland, zwak Duitsland’, 1925-1929: ‘terugkeer naar normaliteit’ en 1929-1933: ‘een neerwaartse spiraal’) en betoogt dat na het in 1925 gesloten Verdrag van Locarno de uit balans geraakte verhoudingen tussen het kleine en grote buurland al snel weer volgens de traditionele scheidslijnen verliepen. Was Nederland onmiddellijk na de Eerste Wereldoorlog nog een gelijkwaardige, ja op een enkel punt ten opzichte van het politiek geïsoleerde en economisch verzwakte Duitsland zelfs de bovenliggende partij geweest, daarvan bleef op z’n laatst na 1925 weinig meer over.

Roowaans beschrijving heeft vooral waarde als geslaagde inventarisatie én als inleiding en aanzet tot verdere studie. Want deze periode vraagt om nog specifiekere aandacht en uitwerking, waarbij vooral de meer of minder officiële contacten tussen geestverwante politici uit beide landen eens onder de loep zouden moeten worden genomen. In de handvol publicaties over dit anderhalve decennium is dat (inter-)menselijke element nog steeds onderbelicht – toch merkwaardig wanneer het over ‘betrekkingen’, resp. ‘Beziehungen’ gaat.

Opvallend genoeg krijgen de acteurs op het diplomatieke toneel wél de nodige aandacht van Roowaan, al blijft het jammer dat die vooral tot de Nederlandse hoofdrolspelers – Van Karnebeek, Beelaerts van Blokland, Gevers en Van Limburg Stirum – beperkt blijft. In de door Roowaan aangehaalde literatuur ontbreken overigens de in 1959 verschenen memoires van de Duitse gezant Rosen (‘Aus einem diplomatischen Wanderleben’), terwijl over de Duitse minister Stresemann in dit kader blijkbaar weinig valt op te merken.

Roowaan maakt wel duidelijk dat het primaat van de politiek op den duur door de economie wordt overgenomen. Dat was voor ‘onze’ diplomaten en politici des te pijnlijker, omdat – bijvoorbeeld bij de onderhandelingen over handelsverdragen – van Duitse zijde soms dankbaar van het gebrek aan economische vakkennis aan Nederlandse zijde gebruik werd gemaakt.

Aardig is een aantal faits divers die in aparte monografieën verdere behandeling verdienen. Neem de ‘Eemskwestie’, waarbij de regering in Den Haag tussen 1921 en 1928 regelmatig protesteerde wanneer naar haar mening de grenzen waren geschonden. Zelfs stuurde zij zo nu en dan een klein oorlogsschip naar deze riviermonding!

De ongedacht grote Duitse belangen in het toenmalige Nederlands-Indië vormen ten slotte een niet onbelangrijk aspect van boek van Ries Roowaan – evenals trouwens het weinig verheffende relaas over de ondergang van M.S. ‘Van Imhoff’ (januari 1942, ten westen van Sumatra), waarbij de Nederlandse bemanning schip en Duitse geïnterneerden na een Japanse luchtaanval zonder slag of stoot prijsgaf. Is het toeval dat de 'Diplomarbeit' uit 2004 van Jens Bappert over deze gebeurtenis nog niet is vertaald?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden