Aders als alfabet

Taal is essentieel in het schilder- en videowerk van de Fin Osmo Rauhala.

Uit de Bijbel en uit het Finse heldenepos Kalevala leerde de Finse schilder Osmo Rauhaula (1957) dat er in den beginne niets was. Behalve de geest die boven de wateren zweefde. Er was geen licht, geen vertikale beweging, geen tijd, niets. Behalve dan het woord allicht, en daarna DNA en ook de horizon.

Het woord is voor Rauhala letterlijk van levensbelang. Zonder taal voel je je in de steek gelaten bij zijn schilderijen en video-installaties, die het Groninger Museum meterslang in het souterrain toont.

Dat is meteen de tegenstelling met de tentoonstelling van zijn Groningse buurman en landgenoot Akseli Gallen-Kallela (waarover Trouw op 25 januari berichtte).

Gallen-Kallela (1865-1931) is picturaal, zoniet illustratief. Zijn beladen beelden van heldhaftige helden, smachtende en smartelijke vrouwen of hongerende kinderen zijn in één oogopslag duidelijk zonder je zelfs maar over de oorsprong te hoeven bekommeren.

Rauhala bekommert zich wel degelijk om de oorsprong der dingen en dus zul je met hem mee moeten bekommeren wil je zijn werk geduid weten.

Bijvoorbeeld dat er samenhang bestaat tussen de verschijningsvorm van bliksem, aderen, hertegewei, meanderende rivieren, de vertakkingen van een winterse boom en zelfs de letters van het alfabet.

Welbeschouwd is het alfabet niets anders dan een meanderende rivier, die metafoor voor tijd, die dankzij tal van stromende vertakkingen haar weg zoekt en haar monding vindt. Zoals letters woorden worden, en woorden vervolgens taal. In twee animatietableaus laat Rauhala letters letterlijk tuimelen en tollen, zoekend naar samenhangende taal.

Op ellenlange schilderijen staan zijn uitgestrekte rivieren: niet als lustig kabbelende Finlandiabeekjes met ginds een huppelende zalmforel en een dobberend berkenblaadje, maar als microscopische, wiskundige formules.

Volgens Rauhala dienen in deze meanderende oerpatronen zich tevens ’de menselijke aders als alfabet van de wereld’ aan. Dat moet je wel weten, wil je zijn rivieren, kringelende Melkwegstelsels of als vijfluik onderbroken bliksemschicht (’Broken Thunder’) begrijpen.

Het hertegewei als ’alfabet van de wereld’ verschijnt in het Groninger Museum in statige zo niet sacrale vorm. Rauhala projecteert in ’Het geheim van het woud’ levensgroot gefilmde rendieren op gaasdoek dat hangend in carrévorm, én langs de museumwanden beweegt. De stilstaande toeschouwer draait zo met de vluchtende, wachtende of beschroomd, gespitst, verschrikt en argwanend kijkende dieren mee. Het woudleven tolt om je heen in een oorverdovende stilte.

Als kleuter tekende Rauhala al rendieren. Hij kan het ook niet helpen dat zijn ouders hem vooruitziend ’osmo’ doopten; Fins voor ’rendier’.

Letterlijk verwijst Rauhala naar het Finse heldenepos Kalevala (de ’Edda’ voor IJslanders en de ’Odyssee’ voor de rest van de Europeanen) met zijn videoschildering ’Things Lost In Mist’, waarin twee witte zwanen de rivier Tuonela dobberend en klapwiekend bewaken; als onze Styx de scheidslijn tussen de levenden en het dodenrijk. In de Finse mythologie is de zwaan behalve een symbolisch ook een heilig dier.

Daarnaast hebben de zwanen nog een vertikale functie. Rauhala baseert zich prompt weer op de Kalevala: „De hemel ontmoet het water aan de horizon. Deze grens is een mythische scheiding tussen cultuur en natuur. In de meeste ontstaansmythen is in het begin de wereld horizontaal verdeeld in twee delen. Dat was de eeuwige status zonder tijd. Water en lucht zijn nooit geschapen. De verandering deed zich voor op een verticale manier. De god of schepper ging het water in, werd zwanger of bracht de eerste klont modder, ruw materiaal voor alle levende dingen, naar de oppervlakte.” Aldus werd de horizon doorbroken en begon het begin der dingen.

Ook voor de museumbezoeker die inmiddels een punthoofd van zo veel diepgravende oerkwesties kreeg, heeft Rauhala verlichting.

Op een filmpje staat hij te turen naar de peilloze landschappelijkheid van een ravijn. Laconiek, en wie weet met gevoel voor noorderlijke humor: „Dat is de paradox: in zekere zin is het spijtig dat de wereld overal hetzelfde is.”

Osmo Rauhala, ’Voordat de horizon werd doorbroken’, t/m 3 juni Groninger Museum, Museumeiland 1 in Groningen, di-zo en feestd. 10-17 uur. ’Akseli Gallen-Kallela – De magie van Finland’ t/m 15 april Groninger Museum.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden