ExpositiesJeanne Bieruma Oosting

Adellijk meisje Jeanne Oosting zag maar één ontsnapping uit haar gouden kooi: schilderen

Jeanne Oosting legde haar angst vast in de litho Une vie manquée (een verloren leven), waarop een ijskoningin gevangen zit in een kasteel. Beeld Museum Henriette Polak
Jeanne Oosting legde haar angst vast in de litho Une vie manquée (een verloren leven), waarop een ijskoningin gevangen zit in een kasteel.Beeld Museum Henriette Polak

Jeanne Oosting voelde zich een gevangene in het kasteel waar ze opgroeide. Als vrouw werd ze geacht te trouwen en verder thuis te blijven. Maar ze móést en zou schilderen.

Joke de Wolf

Alles maar dan ook alles in haar leven stelde Jeanne Bieruma Oosting (1898-1994) in dienst van haar kunst. Ze kwam uit een rijke, adellijke familie maar wist te ontkomen aan het voor haar uitgestippelde leven als getrouwde vrouw. Ze regelde schilder- en tekenlessen voor zichzelf in Haarlem en Den Haag, verbleef in de jaren dertig in Parijs en keerde terug naar Nederland. En ze zou nooit trouwen. Ze schilderde, illustreerde en tekende haar leven lang.

In Almen, tien kilometer van Zutphen, ademt het lokale museum met Jeannes zomer tijdelijk opnieuw de sfeer van Oosting. Toen ze hier in 1955, aan de rand van het dorp, voor het eerst haar eigen zomerhuis kon inrichten, zorgde ze ervoor dat het interieur haar niet verveelde. Ook hier moest alles voor de kunst wijken. Over die inrichting schreef ze aan een collega: ‘Licht, ijl en ruim, zodat de blauwe en zachtgroene kleuren de prettige accenten vormen voor de begeleiding of atmosfeer van alles wat je er schildert’.

In de biografie Geen tijd verliezen heeft Jolande Withuis die onuitputtelijke liefde voor de kunst treffend beschreven, nu is in het kleine museum van Almen ook zichtbaar waaraan ze al haar energie wijdde. Het museum bezit zelf maar enkele prenten van Oosting, maar de kunstenaar was gul in het verspreiden van tekeningen, prenten en schilderijen in haar omgeving, dus veel mensen uit de buurt leenden ‘hun’ Oosting tijdelijk uit.

Een tekening met simpele zwarte stift

Haar opzet met de ‘prettige accenten’ deed zijn werk: een stoel met blauwe strepen, hoge luiken met horizontale lamellen en lichte gordijnen met de bloemetjes komen telkens weer terug in haar werk. Soms in een tekening met simpele zwarte stift, soms in een complexe meerkleurendruk. De hedendaagse kunstenaar Philine van der Vegte liet zich inspireren door de dierenprenten van Oosting. In een film is te zien hoe de complexe lithotechniek, de druktechniek die ook Oosting vaak gebruikte, in de praktijk werkt.

Jeanne Bieruma Oosting, Zelfportret in werkkiel, 1936, olieverf op doek, Fries Museum, Leeuwarden.


 Beeld Fries Museum, Leeuwarden
Jeanne Bieruma Oosting, Zelfportret in werkkiel, 1936, olieverf op doek, Fries Museum, Leeuwarden.Beeld Fries Museum, Leeuwarden

Een collage van vergeelde foto’s geeft een indruk van hoe de kunstenaar en haar huis er werkelijk uit zagen: roodblond geverfd haar, overal schilderspullen, de asbakken strategisch verspreid door het huis. Zelfs bloemen in een vaas waren er niet voor de sier maar stonden model voor een tekening of schilderij.

Tien kilometer verderop heeft Museum Henriëtte Polak in Zutphen een veel grotere tentoonstelling ingericht, die chronologisch via de hoofdstukken uit het boek van Withuis haar leven en werk in beeld brengt. Een tentoonstelling met veel bruiklenen, werk uit eigen collectie en brieven en foto’s uit verschillende archieven.

Zes zelfportretten

De presentatie opent met zes zelfportretten van Oosting uit alle periodes in haar leven: afwisselend chic aangekleed en dan weer in een schildershemd, zelfbewust en ingetogen tegelijk. Haar stijl zou nooit radicaal veranderen, de onderwerpen zijn altijd herkenbaar – abstractie of ingrijpende vervormingen trokken haar niet.

‘Op zoek naar een onderwerp’ tekent Oosting zichzelf met een vriendin, wandelend door Brugge. Ze dragen beiden een baret en hebben een tekenmap onder de arm. Als je een enkel werk van Oosting bekijkt, zou het wat oppervlakkig kunnen overkomen – illustratieve, zoete stillevens, bloemen, portretten. Maar nu, met een overzicht van alle verschillende periodes en genres, wordt duidelijk dat Oosting simpelweg in alles wat ze zag een onderwerp vond om vast te leggen.

Oosting werd, zoals Withuis in haar biografie helder beschrijft, geboren in een kasteel met veertig kamers. Geld was er genoeg in dit chique, adellijke milieu, maar als vrouw was ze toch achtergesteld. Vrouwen mochten niet naar school, ze hadden nauwelijks rechten, werden geacht te trouwen en vervolgens thuis te blijven. Over het geld hadden ze geen enkele zeggenschap.

IJskoningin gevangen in een kasteel

Zo’n toekomst was voor Oosting een schrikbeeld. Ook dat legde ze treffend vast in de litho Une vie manquée, een verloren leven, waarop een ijskoningin gevangen zit in een kasteel.

Haar scherpe blik is een constante in haar werk, net als haar gevoel voor humor. Zo geeft ze twee ‘etende modellen’ in een Parijse bar overweldigend veel bont om hun lijven. En in december 1940 tekent ze een prent waarop in plaats van kerstballen, mensenschedels in de kerstboom hangen, met brandende kaarsen in de oogkassen – een grimmige verbeelding van de oorlogsdreiging die ze ervoer in Parijs.

Fantastisch zijn haar meerkleurenlitho’s die ze maakte bij het Hooglied van Salomo, waarbij ze, vanwege de techniek, meer was aangewezen op grotere kleurenvlakken. In elke techniek koos ze een andere stijl, waardoor de veelzijdigheid in sferen en stijlen, nu alles samen hangt, extra opvalt.

In het Zutphense museum zijn de muren te krap om alles te kunnen tonen. Buiten de tentoonstelling, in de vaste collectie, zijn nog de glas-in-loodramen te zien die ze óók nog ontwierp, en zijn ook portretten te zien die bevriende kunstenaars van haar maakten. Een passend eerbetoon, dat duidelijk maakt dat al haar werk niet voor niets is geweest.

‘Jeannes Zomer. Jeanne Bieruma Oosting terug in Almen’ is tot 30 oktober te zien in Museum Staal in Almen, ‘Geen tijd verliezen. Jeanne Bieruma Oosting’ is tot 21 augustus te zien in Museum Henriette Polak in Zutphen.

De zomer van Jeanne

In vijf musea zal deze zomer werk te zien zijn van Jeanne Bieruma Oosting. In Almen en Zutphen, maar ook in het Nobilis centrum voor prentkunst in Fochteloo (tussen Assen en Drachten). Het museum Belvédère bij Heerenveen legt met de tentoonstelling Stoeien met de muzen de nadruk op Oostings Friese jeugd en haar Parijse tijd.

Museum Maassluis, waaraan Oosting aan het eind van haar leven maar liefst honderdnegen werken schonk, toont De poëzie van het dagelijks leven waarin de fascinatie van Oosting voor alledaagse dingen de hoofdrol speelt.

In de Achterhoek worden ook fietstochten georganiseerd langs de plekken waar de kunstenaar kwam, en in Beetsterzwaag is in de Overtuin Lycklamahûs een gratis buitententoonstelling te zien over Oostings jeugd. Zie voor openingstijden en meer informatie: dezomervanjeanne.nl

Jolande Withuis, Geen tijd verliezen. Jeanne Bieruma Oosting 1898-1994 is verschenen bij De Bezige Bij en kost 39,99

Lees ook:

Nee, van haar verknipte familie moest schilderes Jeanne Oosting het niet hebben

Bij leven werd ze alom geroemd, toch is kunstenares Jeanne Oosting nu al weer bijna vergeten. Waarom, vraag je je af als je de biografie van Jolande Withuis leest. Die maakt heel nieuwsgierig naar het werk van de vrouw die gewoon haar gang ging.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden