Review

Acute ademnood voor Jan de Witt

In maart vindt de Boekenweek plaats en dit jaar is het thema 'Spiegel van de Lage Landen - boeken over onze geschiedenis'. Arjan Terpstra bespreekt wat er in dit kader zoal uitkomt. In de derde aflevering opsommingen en praatjes bij plaatjes.

Het verhaal van het verleden is op veel manieren te vertellen. Een ervan is door het opsommen van hoogte- en dieptepunten. Geen afgeronde vertelling, maar een 'verbind de puntjes en je ziet het beeld'-aanpak. In deze aflevering twee varianten daarvan: twee boeken met 'plaatjes bij praatjes' en één encyclopedisch woordenboek van de Nederlandse geschiedenis.

Het eerste boek, 'Maritieme geschiedenis van Nederland in 70 hoogtepunten, 1500 - 2000', is om verliefd op te worden, zo lekker leest het. In korte brokken wordt het verhaal van de Nederlandse scheepshistorie verteld, verhalen over Nederlanders op en rond het water.

De eerste Indiëvaart, de grote scheepsrampen, de visserij, koopvaardij, de opkomst van de pleziervaart, het geeft samen een compleet beeld van varend Nederland.

De nadruk op scheepvaart leidt niet tot een opsomming van technische aspecten: de niet geringe rol van de scheepvaart in het sociaal-economische leven komt goed uit de verf. Daarmee is dit een boek over de bredere geschiedenis van Nederland.

Dat is niet zo vreemd natuurlijk, want er is geen periode geweest waarin de Nederlandse geschiedenis niet met het water verbonden was.

Van de scheepsjongens van Bontekoe tot de hedendaagse mariniers op de Hr.Ms. Rotterdam: telkens vertelt het verhaal van het water ook het verhaal van het leven en de mentaliteit van de mensen die in een bepaald tijdperk het ruime sop kozen.

De stoere en gevaarlijke walvisvaart van de jaren vijftig kan nu bijvoorbeeld écht niet meer, en de hedendaagse mariniers op de Rotterdam hebben weinig gemeen met de 'jongens van Jan de Witt' uit de zeventiende eeuw.

De huidige vredesoperaties van de Koninklijke marine horen bij onze tijd als de fameuze tocht naar Chatham bij 1667: alleen al de term 'Koninklijke' bij 'marine' had De Witt acute ademnood bezorgd.

Waarom dat zo is kan men lezen in het lemma 'Witt, Johan de (1625 - 1672)' in het 'Klein Cultureel Woordenboek van de Nederlandse geschiedenis' dat uitgeverij Anthos op de markt brengt.

Daarin staat onder meer te lezen hoe de raadspensionaris in 1654 een uitvoerige 'Deductie' uitgaf waarin hij de uitsluiting van de Oranje-familie voor het stadhouderschap verdedigde.

Na de dood van Willem II was een 'stadhouderloos tijdperk' ingetreden, en Johan de Witt wenste vurig de Nederlandse geschiedenis verder zo stadhouderloos mogelijk te houden.

Zelfs in zijn ergste nachtmerrie kon De Witt niet voorzien dat de Oranjes niet alleen in het rampjaar van 1672 (als stadhouder) terug zouden komen, maar zich in 1815 ook nog eens als koningen aan Nederland op zouden dringen.

Waarmee maar is bewezen wat voor plezier de lezer kan hebben van een opsommend boekje als dit uitstekend verzorgde 'woordenboek'.

Bij het lemma De Witt leren we net wat meer dan we eigenlijk hoeven weten, en bij 'Willem I (1772-1843)' staat een prachtvoorbeeld van wat genuanceerde penvoering vermag: ,,Willem I werd ingehuldigd als Soevereine Vorst en proclameerde zichzelf tot Koning der Nederlanden na de vereniging met België in 1815.''

De heel moeilijke situatie rond het ontstaan van het Oranje-koningschap in één strakke zin, dat is knap.

Wat ons brengt bij boek nummer drie, 'De historische sensatie', een 'Rijksmuseum geschiedenisboek' dat ter gelegenheid van de boekenweek is samengesteld.

De titel verwijst naar een uitspraak van Johan Huizinga, die het begrip 'historische sensatie' muntte om het niet-rationele element in het geschiedonderzoek te benoemen. In de confrontatie met een historische tekst of een oud voorwerp komt een 'bovenredelijke' beleving van de historische waarheid naar voren, waarbij de beschouwer als het ware contact maakt met het voorbije.

Dit is een mooi uitgangspunt voor een boek waarin vijftig bekende en minder bekende schrijvers de confrontatie aangaan met een historisch voorwerp uit de collectie Nederlandse geschiedenis van het Rijksmuseum.

Jammer is wel dat de meeste contribuanten 'sensatie' heel modieus als 'beleving' interpreteren, als persoonlijke beleving, waardoor Huizinga niet altijd recht wordt gedaan. Een betere titel was misschien 'De historische associatie' geweest.

Mooie verhalen levert het wel op, met prachtige miniatuurtjes van bijvoorbeeld Hans Blom, René van Stipriaan, Herman Pleij en Jan Blokker.

De laatste is een van de weinigen die zich in de bundel om Huizinga's sensatie bekommeren, hij geeft ruiterlijk toe dat het hem toegewezen geuzenschaaltje hem niet al te veel doet. ,,Voor zo'n historische sensatie zijn twee dingen onontbeerlijk: kennis van zaken en het talent om paf te staan.''

Rake woorden, die de ondragelijke lichtheid van sommige persoonlijke bijdragen een scherp contrast meegeven.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden