Recensie

Acteur Sander Plukaard maakt van Mozart een irritant en eigenwijs ventje

Amadeus Beeld Joris van Bennekom

THEATER
Amadeus
Theateralliantie/Het Nationale Theater/Opera2day
★★★★★

“Te veel noten”, zo luiden de drie woorden die na de allereerste uitvoering van Mozarts ‘Die Entführung aus dem Serail’ worden gezegd. Het is zo’n zinnetje dat in het geheugen is blijven hangen sinds de wereldwijd toegejuichte verfilming uit 1984 van Peter Shaffers toneelstuk ‘Amadeus’ (1979). Ook nu het opnieuw in het theater wordt opgevoerd, herkent het publiek het met een spontane lachsalvo onmiddellijk als ridicule non-kritiek. Alsof je van een boek of toneelstuk zou zeggen: te veel letters.

Maar helaas, als zoiets door een machthebber of hotemetoot wordt beweerd, wordt dat – toen én nu – door hielenlikkers, baantjesjagers en ander van kennis van zaken gespeend gespuis plompverloren overgenomen als gezaghebbend. De Britse Shaffer legde het de Oostenrijkse keizer Jozef in de mond, die wel van muziek houdt, maar met veel aplomb ook maar wat zegt om wat te zeggen. Snode adviseurs weten onmiddellijk hoe ze zoiets kunnen gebruiken en manipuleren ten eigen bate. Zo iemand is in ‘Amadeus’ de Italiaanse componist Antonio Salieri. Hij is stikjaloers op het geniale talent van wonderkind Mozart en woedend op God, die hem die gave ontzegt.

De film was visueel al een briljant spektakel over afgunst die tot moordzucht leidt. In de samenwerking tussen Theateralliantie, Het Nationale Theater en Opera2day is alles ingezet om er groots muziektheater van te maken met negen acteurs, een live orkest en dertig koorleden. Verrassend genoeg niet om spektakel te maken, maar om de inhoud te versterken.

Met dramaturg Karim Ameur heeft regisseur Theu Boermans het stuk flink aangescherpt. Het wordt gebracht als een raamvertelling van de stervende Salieri, die weet dat in een verre toekomst Mozart onsterfelijk zal blijken. Niet hij. Intussen gaat het om de mechanismen van de eigen tijd, waarin de gevestigde orde aanstormend talent niet herkent en wil voorkomen dat het talent doorbreekt.

De voorstelling speelt virtuoos met tegenstellingen. Mozart (Sander Plukaard) als een vulgair infantiel persoontje tegenover de burgerlijke Salieri (Mark Rietman). Prachtig geënsceneerde composities tegenover nietszeggend of zelfs badinerend commentaar: “Mooie muziek, ranzig onderwerp.”

Het snijdt je door de ziel als een verrukkelijk zang-/dansspel (‘Le Nozze di Figaro’) wreed wordt onderbroken door een intendant die het bijbehorende muziekpapier zomaar verscheurt, omdat de regels geen ballet toestaan. Op een volstrekt organische wijze worden de huidige drastische bezuinigingen in de kunst en het labyrint van culturele subsidieregelingen aan de kaak gesteld.

Subtiel krijgt ook de door Salieri verfoeide buitenissige kledij van Mozart een veranderende betekenis. Hoe meer Salieri gefixeerd raakt op de ultieme wens ook als ware kunstenaar erkend te worden, hoe definitiever hij zijn nette grijze kostuums verwisselt voor een extravagantere uitdossing.

Barokke draperie

Veelzeggend ook is het contrast tussen de kleurrijke muziek – met zinderend spel van sopraan Lucie Chartin – en het stijve optreden van ambtelijke en culturele overheidsdienaars en beleidsbepalers. De laatsten bevolken met strakke smoelen steeds het voortoneel, terwijl intiemere scènes of een belangrijke aria zich afspelen in een glazen kooi, die telkens uit een barokke draperie naar voren wordt gereden.

Tussen podium en zaal is nog een klavier geplaatst, nu en dan door Mozart en Salieri bespeeld, wat het verschil tussen hun compositorische vaardigheden accentueert. Trilde door de verfilming nog een flinke vleug romantiek, die ontbreekt hier geheel. Plukaards Mozart is een op en top onaangepast, irritant eigenwijs ventje, wat de componist in werkelijkheid ook schijnt te zijn geweest. De sympathie gaat niet automatisch naar hem, hoe satanisch en vlijmscherp Mark Rietman daar ook Salieri’s manipulaties tegenover zet. Dat maakt de confrontatie des te meedogenlozer, want het legt het accent op het misleidende mechanisme. Het waanzinnig knappe spel, Mozarts muziek, de rijk geschakeerde enscenering zijn genadeloos en van een kwellende schoonheid. 

Tournee t/m 24-11. Info: www.amadeusintheater.nl  

Wekelijks bespreken onze recensenten nieuwe voorstellingen. Bekijk hier ons overzicht van theaterrecensies.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden