Review

Achterneef van Mendel speelt voor God

Het regent pijpenstelen. Door paniek gedreven rent een dwerg door de plassen op weg naar een Londense kraamkliniek om zijn pasgeboren kind te beschermen tegen een barbaarse moord. Zo eindigt de ingenieuze roman van de Britse zoöloog Simon Mawer. Je voelt op je klompen aan dat de dwerg te laat zal komen. Had hij ook maar niet voor God moeten spelen.

'Mendels dwerg' is een fijnzinnig gelaagde, filosofisch getinte en zelfs leerzame roman. Maar je kunt er ook een eigentijdse versie van Belle en het Beest in zien. Door een ragfijne weergave van de hersenspinsels en kronkels in het brein van de 38-jarige Benedict Lambert dwingt de auteur ons na te denken over het bestaan van God, het meedogenloze toeval en de mogelijkheid om uit een paar klontjes cellen een mens te kiezen en zo te scheppen naar je eigen beeld.

Doordat Simon Mawer de kunst verstaat de nieuwste gegevens over genetica toegankelijk te beschrijven, kun je zijn boek ook lezen als opfriscursus erfelijkheidsleer. Dat Mendel onder het communistisch regime jarenlang is doodgezwegen wist ik niet. Volgens de communisten werd de mens niet door zijn genen maar door zijn omgeving bepaald.

Benedict Lambert is behalve een briljant geneticus zelf een mutant. Dat betekent dat bij geen van beide ouders de afwijking aantoonbaar is en dat Lamberts dwerggroei het gevolg is van een wrede speling van het lot. Mensen met deze afwijking hebben een tekort aan kraakbeencellen, waardoor de botten niet kunnen groeien. Als dwergen van dit type worden gekruist met normale mensen, is vijftig procent van de nakomelingen normaal en vijftig procent dwerg.

Hoe erfelijkheid precies in haar werk gaat weten we niet door Freud of Darwin, maar door de eenzelvige Oostenrijkse monnik Gregor Mendel (1822-1884). Meticuleus deed Mendel jarenlang kruisproeven in de tuin van het klooster van Brünn, het huidige Brno in Tsjechië. Maar de later volkomen onbelangrijk gebleken hoogleraar botanie Karl Wilhelm Nügeli zag er niet veel in, schrijft Mawer. Wellicht was diens onverschillige houding ten opzichte van Mendels werk wel het gevolg van een allesverterende afgunst.

Tegen het einde van zijn leven ontsnapte Mendel op het nippertje aan een opname in een gesticht. Pas vele jaren na de dood werd de betekenis van zijn werk op juiste waarde geschat. Mendel is met recht een tragische figuur. Hij blijkt de achter-achter-achteroom van Lambert te zijn. Stukje bij beetje krijgen de door elkaar heen geweven levens van Mendel en Lambert in de roman steeds meer reliëf.

Anders dan je zou verwachten heeft Lambert ondanks zijn 1,27 meter en zijn mismaakte verschijning niets van een pathetic jerk. Op medelijden zit hij al helemaal niet te wachten. Als men hem dapper noemt, wijst hij dat resoluut van de hand. Dapper zou hij pas zijn als hij kon kiezen. Dat hij eruitziet als een gedrocht is een gegeven waarmee hij doodeenvoudig moet leven.

Dan verschijnt ineens Belle in beeld, waardoor het contrast tussen het tweetal des te scherper wordt. Op de vlucht voor haar man die haar ernstig heeft mishandeld, trekt de assistent-bibliothecaresse Jean Piercey bij hem in. Spoedig raakt zij zwanger, waarna zij abortus ondergaat uit vrees voor een afwijkend kind. Gezien de onvruchtbaarheid van haar man haalt zij Lambert over tot in-vitrofertilisatie. In het laboratorium verwisselt de dwerg het sperma van Hugo Miller met dat van hemzelf waarna hij uit acht celcombinaties de gezonde zal moeten kiezen.

De anticlimax laat niet lang op zich wachten. Alles gaat mis. Als beroemde nazaat van Mendel houdt hij een lezing in Brno op het moment dat Jean bevalt van een gezonde zoon, Adam.(!) Ten gevolge van een vruchtwaterembolie is zij echter in coma geraakt waaruit ze niet meer ontwaakt.

Net als de lezer is Miller het nodige te weten gekomen over erfelijkheidsleer. Als Miller de bruine ogen van de jongen ziet beseft hij dat hij onmogelijk de vader kan zijn, waarna hij de ziekenkamer afsluit en zich opmaakt om “de zwakke keten van afstamming tussen Mendel en de toekomst te verbreken”. De dwerg begint te rennen, maar het is te laat. Zo komt het snoepers te pas.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden