Recensie Fotografie

Achter het IJzeren Gordijn ging het leven ook door

Ute Mahler: De vier kinderen van Zirkus Hein, 1973-74. Beeld OSTKREUZ - Agentur der Fotografe

FOTOGRAFIE
‘Ute Mahler en Werner Mahler: voorbij de grenzen van de DDR’,
Fotomuseum Den Haag
 
★★★★☆

Het Duitse echtpaar Ute en Werner Mahler maakt al meer dan 45 jaar fotoreportages waarin ze het alledaagse leven vastleggen: eerst in de DDR, nu in Oost-Duitsland. Veel blijkt er niet veranderd.

 Het Westerse beeld van het leven achter het IJzeren Gordijn was wazig en grijs. De foto’s die de DDR ontglipten toonden kleurloze huizenblokken, totalitaire architectuur en geïdealiseerde arbeiderskunst en waren vaak gemaakt door westerse fotografen. Ute en Werner Mahler legden vanaf de jaren zeventig het leven vast vanuit hun perspectief. Ze toonden de DDR als hún wereld. Na de val van de muur bleven ze fotograferen: vaak dezelfde mensen, dezelfde plaatsen. En gek genoeg, zo blijkt nu bij een stemmige overzichtstentoonstelling in Den Haag, is er sinds de val van de muur in 1989 maar weinig veranderd. 

Op een klassenfoto staan achttienjarigen met diploma in de hand, feestelijk gekleed. Werner Mahler  (1950) fotografeerde een eindexamenklas van een middelbare school in Oranienburg, DDR in 1977. Dat was pas het begin, daarna zocht hij veertien klasgenoten elke vijf jaar op. Je ziet op de foto’s kapsels verkleuren, veranderen en verdwijnen, rimpels verschijnen. Niet alleen het gezicht transformeert. De fotograaf toont de vroegere klasgenoten steeds in hun huiskamers: eerst een poster van Che Guevara of Alice Cooper en tafelkleedjes met franjes, later steeds modernere hifi-sets, het bloemetjesbehang verdwijnt.

Ute Werner (1949) werd als Ute Schirner geboren in Berta, Thüringen. Ze leerde fotograferen van haar vader, die zich de techniek zelf had aangeleerd. Het gezin verhuisde begin jaren zestig naar Oranienburg bij Berlijn: ­vader Ludwig vestigde zich daar als ­reclamefotograaf . Op school leerde de 14-jarige Ute Werner kennen, ze werden een stel en trouwden in 1973.

Ute en Werner Mahler, uit de serie ‘Kleinstadt‘ Beeld Fotomuseum Den Haag

In de tentoonstelling is te zien dat ze, anders dan het beroemde Duitse ­fotografenpaar Bernd en Hilla Becher, hun leven lang hun eigen stijl houden: al werken ze soms ook samen, ze hebben vooral eigen projecten. De vroegste foto’s in Den Haag zijn hun afstudeerprojecten: Ute maakte foto’s van het circus: in de overzichtelijke, tot in de puntjes georganiseerde DDR, was het circus een handreiking naar het onverwachte. Het was het avontuur, vrijheid: de geportretteerden kijken uitdagend in de camera. Werner fotografeerde de mannen in de kolenmijnen die uit praktische overwegingen hun werk poedelnaakt deden. 

Beiden werkten vaak in opdracht, bijvoorbeeld voor Sybille, de DDR-versie van de Vogue, daarnaast hadden ze langdurige projecten. Werner maakte meerdere series over Berka, het geboortedorp van Ute. Een eerste serie maakte hij er in 1978. Hij concentreerde zich op het gemeenschapsleven, niet alleen in kleine observaties maar vooral de evenementen waarbij mensen iets samen doen, iets vieren of organiseren.

Ute Mahler; Werner MahlerBirna, Reykjavik, 2009. Uit de serie ‘Monalisen der Vorstädte’

Twintig jaar later, dus tien jaar na de val van de muur, vroeg het tijdschrift Stern aan Werner Berka opnieuw te ­fotograferen. Uit principe weigerde hij op het verzoek van het blad de serie in kleur te maken – dat zou te veel suggereren dat het er nu veel beter zou gaan. Integendeel: de twee belangrijkste ­fabrieken waren gesloten, mensen raakten werkeloos, zagen het als een persoonlijke nederlaag. De Trabant was verruild voor een Volkswagen, maar de sociale verbinding was verdwenen. 

Twee recente samenwerkingsprojecten leverden misschien wel de mooiste foto’s uit de tentoonstelling op. In ‘Kleinstadt’ (2015-2018) zoomt het echtpaar in op het leven in stadjes tot twintigduizend inwoners. Jongeren die rondhangen op lege straten, twijfelen of ze elders gaan studeren, weg van het vertrouwde. In diezelfde lijn past ook de serie ‘Monalisen der Vorstädte’ uit 2009-2011, waarvoor de Mahlers voor één keer buiten Duitsland werkten. Ze portretteerden jonge vrouwen met op de achtergrond hun woonwijk, troosteloze voorsteden van Reijkjavik, Kiev, Liverpool en Florence. Steeds vroegen ze hen in gedachten de blik van Da Vinci’s Mona Lisa over te nemen.

Het juiste moment vangen met een foto lijkt het ideaal van de documentair fotograaf: één moment waarop de situatie duidelijk wordt, het beeld perfect. Ute en Werner Mahler fotograferen al bijna vijftig jaar het tegenovergestelde: niet het moment, maar de situatie, de omgeving en de mensen daarin. ­Ondanks die wisselende omstandigheden blijven mensen overal werken, glimlachen en dromen.

Lees ook:

Weg met de clichés, ‘Afrikaanse fotografie’ bestaat niet

Fotografie uit Afrika is steeds vaker te zien in Nederland. In Amsterdam is nu een overzicht van hedendaagse, jonge Afrikaanse fotografen: veelzijdig en zo nu en dan aangrijpend werk.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden