Opinie

Achter die prachtige stillevens uit de 17de eeuw gaat een lugubere geschiedenis schuil

'Stilleven met Moor en papegaai', Jan Davidsz de Heem, 1641, hotel de Ville (Broodhuis), Brussel. Beeld RV

Wie scherp kijkt naar prachtige stillevens uit de zeventiende eeuw, ontwaart achter alle rijkdom een wrede geschiedenis, stelt Michiel Korthals, hoogleraar toegepaste filosofie aan de VU en de Universiteit van Wageningen.

De discussie over de zwarte bladzijden van het Nederlandse verleden heeft een krachtige impuls gekregen. Harde woorden, eenzijdige verhalen wisselen elkaar af. Maar het kan ook anders. Nederlandse stillevens uit de zeventiende eeuw geven inzicht in onze geschiedenis. Wie scherp kijkt, ontwaart de relatie tussen schoonheid en wreedheid, nieuwe voedingsmiddelen en ellende.

Prachtige tentoonstellingen van stillevens, zoals nu te zien in het Frans Hals Museum, tonen het werk van beroemde schilders als Heda, de Heem, Peeters en Claesz. De schilderijen laten de rijkdom zien van land en zee, die Nederlanders in de zeventiende eeuw konden 'verzamelen'.

Inheemse vis, kaas, gevogelte, broden maar ook nieuwe voedingsmiddelen zoals mais, kalebas, suiker, peper en tomaten, sieren simpele keukentafels, luxe Chinese lakkastjes of mooie kleden. Zilveren schalen en prachtig porselein gevuld met exotisch fruit strelen het oog. Ook exotische dieren zoals meerkatten en ara's ontbreken niet.

Op sommige schilderijen staan zwarte mensen, hetzij als slaaf hetzij als knecht, in ieder geval niet als vrij mens. Ze deden het werk in Amerika en ons land. In die tijd waren minimaal duizend zwarte slaven in Nederland aanwezig, ondanks een verbod.

Ander verhaal

Ook levensmiddelen en voorwerpen vertellen een ander verhaal dan dat van schoonheid en luxe, voor wie zich daarvoor openstelt. Achter veel geschilderde - nu door iedereen gebruikte - levensmiddelen, zoals suiker, mais, zout, peper en nootmuskaat gaan verhalen schuil van oorlog, geweld en slavernij. Het afgebeelde zilver en porselein zijn ware kunstwerken, maar niet onschuldig. Het meeste werd niet verzameld, maar veroverd of afgedwongen.

Suikerriet, oorspronkelijk van Nieuw-Guinea afkomstig, kreeg snel na Columbus' verovering in 1492 voet aan de grond in Amerika. De Portugese, Spaanse en Nederlandse veroveraars legden grote suiker- en tabakplantages aan in Zuid-Amerika. Omdat de inheemse bevolking binnen een paar jaar na de komst van deze veroveraars grotendeels was gedecimeerd door uitbraken van uitheemse ziekten zoals mazelen en pokken, werden voor de productie op plantages zwarte mensen uit Afrika gehaald. Zij waren wel resistent tegen deze ziekten en ook over het algemeen tegen malaria en gele koorts.

Het 'Braziliaans Landschap', een eufemistisch getiteld schilderij van Post uit 1646, geschilderd in opdracht van de toenmalige gouverneur van Brazilië Johan Maurits, laat de slavenarbeid zien. Slavernij bestaat in de meeste culturen, maar de trans-Atlantische en Pacifische slavenhandel slaat alle records in leed, ontworteling en impact.

Ook het afgebeelde zilver heeft eenzelfde lugubere geschiedenis. In de Zuid-Amerikaanse zilvermijnen produceerden zwarte slaven enorme hoeveelheden zilver, direct voor de Europese markt, of voor de Chinese markt. De Chinese handelaars betaalden het zilver met porselein. Het bekende - ook veel in Nederland aanwezige - wan-li of kraak-porselein is met bloed besmeurd.

Nootmuskaat wordt op sommige stillevens afgebeeld in kleurrijke pasteien. Ook deze nu alledaagse keukenspecerij kent een geschiedenis van moord en geweld. Jan Pietersz Coen heeft in 1621 de bevolking van nootmuskaat producerende eilanden in de Molukken uitgemoord en Javaanse slaven als nieuwe arbeiders op de plantages ingezet.

Paradoxaal is de geschiedenis van mais. 'Uitgevonden' door Mexicaanse en Zuid-Amerikaanse boeren, begon het via handelsroutes naar China en Afrika een zegetocht. Het verbeterde de voedselsituatie in Afrika zodanig, dat door de toegenomen bevolkingsgroei een constante toevoer van slaven naar Amerika mogelijk werd. Meer dan 13 miljoen mensen werden verscheept.

De expositie 'A Global Table' toont een bloemstuk van Albert Mignon uit ongeveer 1670. Rechtsonder een maiskolf, daarvoor graanhalmen in de vorm van een kruis. Het schilderij geeft mogelijk goed weer wat toen de stemming was: Nederland verovert de wereld.

Dat dat gepaard ging met veel geweld en ellende zet de hedendaagse bezoeker hopelijk aan het denken. Wat betekent dit verleden voor ons, nu en in de toekomst?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden