Review

Achille Lauro-drama opeens actueel

John Adams' opera 'The death of Klinghoffer' (1991) over de Palestijnse kaping van het cruise-schip 'Achille Lauro' in 1985 beleeft zatermiddag zijn Nederlandse première. In 1991 bombardeerden de VS Bagdad, nu vallen bommen op Kaboel. Politiek en opera -hoe verhouden die zich eigenlijk tot elkaar?

'If a hundred people were murdered and their blood flowed in the wake of this ship like oil, only then would the world intervene.'' (Pas als er honderd mensen vermoord waren en hun bloed als olie stroomde in het kielzog van dit schip, pas dan zou de wereld ingrijpen.)

Het zijn zo ongeveer de laatste woorden in John Adams' opera 'The death of Klinghoffer', die morgen zijn Nederlandse première beleeft in de Matinee op de vrije zaterdag. Ze worden gezongen door de zangeres die Marilyn Klinghoffer vertolkt, de joodse Amerikaanse die weduwe werd nadat de Palestijnse kapers van het luxe cruise-schip Achille Lauro haar invalide man terechtstelden en met rolstoel en al overboord kieperden.

De woorden van tekstschrijfster Alice Goodman, hierboven geciteerd, blijken van profetische waarde te zijn geweest en hebben nog steeds een grote politieke lading, vooral nu. Voor één onfortuinlijke dode Amerikaan en een verder goed afgelopen kaping kwam het militaire apparaat van de VS niet in beweging, voor de duizenden betreurde doden in New York en Washington wel.

De opera van Adams ging in 1991 in wereldpremière in de Muntschouwburg in Brussel; het was een opdracht van de toenmalige intendant Gerard Mortier. De wereld zag er toen nog anders uit. Begin 1991 waren de Amerikanen driftig bommen aan het gooien op Bagdad, terwijl amper twee jaar daarvoor -toen Adams met de compositie van 'The death of Klinghoffer' begon- diezelfde Amerikanen op allerlei manieren steun gaven aan het regime van Saddam Hoessein.

Herhaalt geschiedenis zich? Het is moeilijk om die vraag ontkennend te beantwoorden nu de Amerikanen bommen gooien op Kaboel terwijl ze amper twee jaar terug het Taliban-regime nog ondersteunden in de strijd tegen Rusland.

In Brussel heeft men destijds nog overwogen of de productie wel door moest gaan, gezien de toestand in de wereld. De première was gepland op 19 maart en gelukkig voor de organisatoren in Brussel was de Golfoorlog toen al ten einde en kon de onthulling van de nieuwe opera zonder al te veel problemen doorgaan. Er werden wel protesten verwacht, maar afgezien van de gebruikelijke afkeuring én bijval van het première-publiek, gebeurde er niets. Jan Zekveld, artistiek leider van de Matinee op de vrije zaterdag, laat desgevraagd weten dat men geen moment overwogen heeft om de Nederlandse première van 'The death of Klinghoffer' wegens de gebeurtenissen in Amerika en Afghanistan af te gelasten of uit te stellen.

Er waren in 1991 critici van naam die zich hardop afvroegen of je een opera kon baseren op een dergelijke schokkende gebeurtenis uit het recente verleden. Die kritiek werd verder uitgebreid naar regisseur Peter Sellars, wiens voorwoord bij de opera als 'weerzinwekkend amoreel' werd ervaren. Sommigen vonden dat Sellars in zijn enscenering doelbewust de wreedheid van het gebeuren had afgezwakt en dat hij daders en slachtoffers gelijkstelde. Sellars zelf noemde de opera 'a meditation' wat zich nog het best laat vertalen als: bespiegeling. In zijn ogen was het een soort van moraliteit over politiek terrorisme en de vraag hoe terrorisme en politiek in verband staan met de media.

Het is waar dat hedendaagse componisten zich niet snel laten verleiden tot het toonzetten van de actuele historie. Adams zelf componeerde eerder (ook in samenwerking met Sellars en Goodman) de docu-opera 'Nixon in China' over het befaamde bezoek van Richard Nixon aan China. In Nederland maakte Rob Zuidam begin jaren negentig de opera 'Freeze', die handelde over de ontvoering van mediamagnaatdochter Patricia Hearst, en Stewart Wallace's opera 'Harvey Milk' over de moord op de homoseksuele gemeente-ambtenaar Milk en zijn burgemeester George Moscone in San Francisco ging in 1995 in première. Philip Glass' 'Satyagraha' gaat over Gandhi en 'De blauwe appel' van Boudewijn Tarenskeen over de weduwe van Mao.

Het zijn voorbeelden van opera's die rechtstreeks over politiek gaan. In de muziekgeschiedenis zijn er ook tal van voorbeelden waarin politiek een rol speelt, maar op een verdekte manier. Librettisten en componisten schreven vroeger niet direct op de huid van de actualiteit, maar verpakten hun politieke bedoelingen in dramatische verhalen die in een hele andere tijd spelen of op een heel andere locatie. Viktor Ullmann componeerde in concentratiekamp Theresienstadt met 'Der Kaiser von Atlantis' een aanklacht tegen Hitler en overleefde het niet. De befaamde, achttiende-eeuwse librettist Pietro Metastasio schreef -al is dat niet direct duidelijk- zeer politieke teksten. Giuseppe Verdi verklankte zijn hoop op de eenwording van Italië in tal van opera's. Het beroemde slavenkoor van de joden in Babylon uit zijn 'Nabucco' laat zich horen als een aanklacht tegen de Oostenrijkse onderdrukker. Het is misschien niet voor niets dat Adams en Goodman met dit voorbeeld in gedachten hun 'Death of Klinghoffer' laten beginnen met twee koren: een voor de verbannen Palestijnen en een voor de verbannen joden.

Ondanks een strenge censuur wisten componisten vroeger politieke boodschappen in hun opera's te moffelen. Tegenwoordig hoeft dat niet meer en dat maakt het opvallend dat er bijvoorbeeld nooit opera's zijn gekomen over mythische gebeurtenissen als de moorden op president Kennedy en Martin Luther King. Peter Sellars zou de aangewezen persoon zijn om zo'n onderwerp en de politiek-sociale betekenis ervan aan te pakken. Hij zou daarmee beter tot zijn recht komen dan in zijn potsierlijke, politiek bedoelde veramerikaniseringen van bestaande opera's. Hij zou de aangewezen man zijn voor de opera 'Twin Tower Tragedy'.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden