Tenor Gwilym Bowen als Petrus tijdens de historische uitvoering van Händels ‘Brockes-Passion’, 300 jaar na de première, door de Academy of Ancient Music onder leiding van Richard Egarr (hier achter het klavecimbel).

Klassieke muziek Messias

Academy of Ancient Music laat Händels vergeten Brockes-Passion herleven

Tenor Gwilym Bowen als Petrus tijdens de historische uitvoering van Händels ‘Brockes-Passion’, 300 jaar na de première, door de Academy of Ancient Music onder leiding van Richard Egarr (hier achter het klavecimbel). Beeld Robert Workman

De passies van Bach kent iedereen. Maar zijn grote tijdgenoot Händel componeerde er eentje die bijna niemand kent. Van die ‘Brockes-Passion’ is nu een referentie-opname.

Hun opname van Händels ‘Messiah’ uit 1980 sloeg in als een bom en is inmiddels een klassieker. Onder leiding van hun oprichter Christopher Hogwood speelde de Academy of Ancient Music (AAM) een ‘Messiah’, die ontdaan was van alle bombast, dik vibrato en warm-walmende koorklanken. Zo fris en sprankelend had Händel niet eerder geklonken, althans niet tijdens ons leven, en zeker niet in Groot-Brittannië. Daar was in de 19de eeuw juist de traditie ontstaan om met zoveel mogelijk musici en zangers monster-Messiahs te organiseren. Die uitvoeringen waren als logge tankers die bij het pompeuze ‘Hallelujah’-koor buiten adem de haven binnen voeren.

De AAM heeft veel gedaan voor de emancipatie van Händels muziek zoals die in de 18de eeuw geklonken moet hebben. Met een klankbeeld dus dat Händel zelf zou herkennen. En nu, veertig jaar na die verbluffend anders klinkende ‘Messiah’, komt het orkest met een nieuw wapenfeit. En weer gaat het in dit werk over de Messias, al stamt de vrijwel onbekende compositie uit Händels vroege periode, geschreven voor Hamburg in 1719. We hebben het over de ‘Brockes-Passion’, een passie die als plastische ondertitel heeft: ‘Der für die Sünde der Welt gemarterte und sterbende Jesus’.

Crowdfundingsactie

Dit was niet zomaar een project om een onbekende Händel-partituur eens een keer uit te voeren. Muziekpraktijk werd aan musicologie gekoppeld. Aan het eind van het tweejarige traject was er een nieuwe kritische uitgave van de partituur, gemaakt op basis van de vijftien bestaande manuscripten, die verspreid liggen over acht steden in vier landen. En dan was er een ‘historisch’ concert in het Londense Barbican in april 2019, precies drie eeuwen na de eerste uitvoering in Hamburg. Om dat alles voor elkaar te krijgen werd er een enorme crowdfundings-actie op touw gezet. Je kon een bepaalde zanger financieel steunen, of afzonderlijke koorgroepen. En dan was er de mogelijkheid om een aria, een recitatief of een duet financieel te adopteren. De cd-opname was de ‘voorlopige’ sluitsteen van dit bijzondere project. In het vuistdikke booklet staat bij elke aria de desbetreffende begunstiger vermeld.

Manuscript van de Symphonia waarmee Händels ‘Brockes-Passion’ mee opent.

De inspirerende dirigent van het Händels Brockes-Passion is Richard Egarr, sinds 2006 leider van AAM. Hij vertelt over zijn verwondering toen hij dertig jaar geleden voor het eerst deze passie hoorde. Een passie van Händel, en niet van Bach! Het werk kwam op zijn bucket-list, omdat hij een groot liefhebber van de componist is. In het booklet legt hij uit dat zoiets niet vanzelfsprekend was. Egarrs hooggeachte leraar Gustav Leonhardt bijvoorbeeld vond Händel een ‘utterly worthless composer’. Bach was God. Dat is prima, zegt Egarr, maar de alles omarmende humaniteit van Händel plaatst hem op een even hoog niveau als Mozart. De psychologische en emotionele diepte in zijn vocale muziek is ongeëvenaard, volgens Egarr.

Bachs Johannes-Passion

En juist die eigenschappen maken zijn Brockes-Passion zo meeslepend. Bach kende de partituur, heeft hem gekopieerd en in Leipzig uitgevoerd. In Bachs Johannes-Passion zijn sporen van de door hem gewaardeerde Händel terug te vinden, zoals in het ‘Eilt, ihr angefocht’ne Seelen’. Egarr wijst er fijntjes op dat Händel hier het voorbeeld was voor Bach, en niet andersom.

In tegenstelling tot de passie-teksten die Bach op muziek zette, zijn die van Brockes schokkend dramatisch. De verschillende raak getypeerde personages in het verhaal uiten hun emoties zelf, en niet middels de Evangelist. Ze doen dat heel direct en plastisch: angst, boosheid, verdriet, spijt, wanhoop, vreugde, woede, medelijden en overgave, het komt allemaal heel beeldend langs. Händel, die in tegenstelling tot Bach al opera-ervaring in Italië had opgedaan, beantwoordt de teksten met uitbundige muziek. Muziek die voor iemand die door en door vertrouwd is met de passies van Bach waarschijnlijk als blasfemisch overkomt.

Ketting aan aria's en ariosi

Zo zingt Maria hier een mooi en stil duet met haar zoon Jezus. De persoon van Petrus, die bij Bach niet zelf aria’s mag zingen, is bij Händel een ontroerend en lamgeslagen personage. Bij Bach worden zijn emoties geïnternaliseerd in ‘Erbarme dich’, bij Händel krijgt Petrus een prachtige ketting aan aria’s en ariosi in de mond gelegd, waarin zijn emoties alle kanten opschieten. Met het schitterende ‘Nehmt mich mit, verzagte Scharen’ als subliem hoogtepunt. Op deze opname wonderschoon gezongen door tenor Gwilym Bowen. Ook Judas gaat bij Händel en Brockes door een hel aan emoties.

Een hoofdrol is er voor het allegorische personage Tochter Zion, hier fantastisch gezongen door sopraan Elizabeth Watts. Nog zo’n symboolfunctie vervult de Gläubige Seele, die in de passie in vier stemgedaantes optreedt. Tenor Nicky Spence krijgt in die rol ‘Brich, brüllender Abgrund’ te zingen, misschien de meest opera-achtige aria in deze passie. Voor wie daar niet tegen kan, of wie Händel, net als Gustav Leonhardt, een waardeloze componist vindt, blijve verre van deze cd. Voor alle anderen zal de liefdevolle directie en het enthousiasme van Richard Egarr een verademing zijn. Eindelijk een prachtig gedocumenteerde referentie-opname van deze verwaarloosde Händel-partituur.

De opname van de Brockes-Passion verscheen op het eigen AAM-label.

Lees ook:

In de klassieke muziek lijkt de theatrale Christus uit The Passion uit den boze

Jezus is als ‘Man van Smarten’ in de schilderkunst een veel voorkomend thema. De Christus die op al die panelen wordt afgebeeld is vaak uitermate dramatisch en theatraal ingekleurd. Bloed en tranen spatten er als het ware van af. In het platte vlak zijn smart, tranen, angst en ook regelrechte gruwel altijd vrij normaal geweest, maar in ons klassieke beeld van de muzikale Jezus passen die zaken absoluut niet. Dat komt wellicht door de buitensporige aandacht die de passies van Bach hier in Nederland altijd hebben gehad.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden