Interview

Abramović: 'Mélisande is mijn voorbeeld, zij belichaamt echte vrijheid'

Het verhaal speelt zich af in het fictieve Allemonde, een alternatieve ruimte voor de verbeelding. Beeld Annemie Augustijns

Ze verwondde zichzelf uit naam van de kunst en zat 736 uur en 30 minuten stil. Nu werkt de Servische kunstenares Marina Abramović met Sidi Larbi Cherkaoui en Damien Jalet aan een nieuwe 'Pelléas et Mélisande'.

Kom even mee, wuift Damien Jalet als het interview is afgelopen. Hij loopt in de richting van de grote zaal van de Vlaamse Opera en opent een van de deuren voor een blik op het decor. Het podium heeft de ronde vorm van een oogbol. Ja, de nieuwe productie van 'Pelléas et Mélisande' bij Opera Ballet Vlaanderen gaat zich afspelen binnenin een oog. Helemaal niet onlogisch, vinden de makers. Jalet: "Lees maar eens in de tekst hoe vaak het woord 'zien' opduikt. Deze opera draait om zien. Na een tijdje ga je denken: misschien zit alles wel in het oog. Een klein orgaan, waarmee je toch de hele kosmos kunt waarnemen."

Het is niet de enige opmerkelijke vondst van het trio Sidi Larbi Cherkaoui, Damien Jalet en Marina Abramović, dat deze opera van Claude Debussy op een tekst van de Belg Maurice Maeterlinck regisseert en vormgeeft. De twee Belgische mannen, beiden van huis uit choreograaf, staan op het affiche als de regisseurs. De van oorsprong Servische Abramović, wereldberoemd van performances als 'The Artist is Present', waarbij zij urenlang vreemden aankeek, verzorgt officieel de vormgeving. Maar het is onmogelijk om te zeggen wie wat in deze productie heeft bedacht, benadrukt Abramović tijdens het interview dat ze samen met Jalet geeft, want als trio werken ze intuïtief samen. Cherkaoui kan er niet bij zijn, hij bezoekt het ziekenhuis vanwege een probleem met zijn oog - dat lijkt bijna geen toeval.

De drie werkten in 2013 ook al samen aan de 'Boléro' van Ravel bij l'Opéra de Paris. Nu dus de 'Pelléas' bij Opera Ballet Vlaanderen, waar Cherkaoui artistiek leider is. En volgens Abramović kijken ze al uit naar een derde productie: Stravinsky's 'Sacre du Printemps' lijkt hen wel wat.

Lees verder na onderstaande afbeelding.

Beeld ®FilipVanRoe

Abramović mag bekend zijn van de uitputtende performances die zij deed in haar eentje, samenwerken met anderen heeft ze altijd gedaan. Aan haar tienjarige partnerschap met Ulay, met wie ze in Amsterdam een intense liefdes- en werkrelatie had, heeft ze een Nederlands paspoort overgehouden. Ze spreekt het woord 'kaboutertje' nog altijd accentloos uit en moet daar hartelijk bij lachen. Maar meer dan haar favoriete woord is er van het Nederlands niet blijven hangen. Nu woont ze alweer vijftien jaar in New York.

Klassieke opvoeding

De klassieke muziek is geen onbekend terrein voor haar. In Belgrado kreeg ze van haar moeder een gedegen klassieke kunstopvoeding. Een paar jaar geleden werkte ze in New York mee aan een klassiek project: met de pianist Igor Levitt creëerde ze een half uur complete stilte - mobieltjes inleveren, koptelefoon op - voor hij de Goldbergvariaties van Bach ging spelen.

Maar nu dat grote meesterwerk van Debussy, die het mysterieuze verhaal van Maeterlinck weergaf in beeldschone, maar ongrijpbare melodieën en harmonieën. In een donker bos verdwaalt de prins Golaud. Bij een bron treft hij het huilende meisje Mélisande aan. Hij weet niet wie ze is, ze vertelt hem niets, maar na een tijdje komen ze samen, getrouwd, aan in het donkere kasteel waar Golauds familie woont. Daar ontstaat een voorzichtige liefde tussen Mélisande en Golauds halfbroer Pelléas. Golaud vermoordt zijn broer uit jaloezie en na de shock overlijdt ook Mélisande.

De tekst is een voorbeeld van het symbolisme, dat rond 1900 zo populair was in België. Het zit vol symbolen: het woud, de bron, de ring, de zee, de grot, licht en schaduwen. Dat de mysterieuze wereld van deze opera Abramović aanspreekt, was te verwachten. Sjamanen en boeddhistische monniken doorkruisten haar leven en werk en hielpen haar bij haar zoektocht naar een spirituele dimensie. Al hamert het drietal erop dat hun concept in volledige samenspraak is gegroeid, de hand van Abramović is door de nadruk op kijken en spiritualiteit duidelijk herkenbaar.

Het drietal besloot de waarden die Maeterlinck hier portretteert - de kracht van verbeelding, natuur, vrouwelijke intuïtie, het mysterie, de duistere romantiek - over te brengen naar het heden. Jalet: "Maar dan wel op een manier die past bij deze eeuw, niet dat middeleeuwse gedoe met een echt bos en kasteel."

Abramović: "We wilden het verhaal buiten de tijd en de ruimte plaatsen, zodat het verhaal een universeel karakter zou krijgen. Ik vond de film 'The Silence' van Bergman zo mooi, omdat je geen idee had waar het zich afspeelde of wanneer."

Jalet: "In feite doet Maeterlinck dat ook door het verhaal te plaatsen in het fictieve Allemonde. Dat is een alternatieve ruimte voor de verbeelding, voor een droom. Wij hebben dat vertaald naar een plek die past bij het heden. Met de symbolen die Maeterlinck aanreikt, kwamen we op een soort sciencefiction. Verbaasd? Toch is het heel logisch. Maeterlinck heeft het voortdurend over de kosmos, over de sterren, de maan, de ruimte. En dan al die ronde symbolen in de opera, de ring, de bron - steeds die cirkelvorm die doet denken aan planeten. Ook de oogbol lijkt op een planeet."

Tot welke beelden deze invalshoek kan leiden, vertelt Abramović aan de hand van de haren van Mélisande. "Haar meterslange haar, waarin Pelléas verstrikt raakt, hangt op een gegeven moment uit de toren. Dat wordt vaak als echt haar verbeeld. Iris van Herpen, onze kostuumontwerpster, heeft gekozen voor zilveren draden."

Lees verder na onderstaande afbeelding.

Beeld FilipVanRoe

Intuïtie versus ratio

De drie benadrukken het verschil tussen het vrouwelijke en het mannelijke in deze opera. Allemonde is een oude, patriarchale maatschappij in verval, waar het vrouwelijke middels de geheimzinnige en ongrijpbare Mélisande zijn intrede doet. Jalet: "Zij heeft de sleutel, zij begrijpt iets dat de mannen niet begrijpen. Haar intuïtie staat tegenover de ratio en het soms gewelddadige karakter van de mannen. Ze is zwak, voelt zich overweldigd door het lot, maar heeft ook veel macht over de mannen." Abramović: "Aan het eind van de opera blijken de mannen impotent tegenover haar".

Mélisande is ook de enige die ziet dat er meer is tussen hemel en aarde. In de opera wordt dat onwerkelijke gebied, bevolkt door geesten, vertolkt door zeven dansers. Hier is de invloed van de twee choreografen onmiskenbaar.

Jalet: "Het publiek ziet dat ze er zijn, maar de personages zien hen niet. Soms treden ze op als geesten, soms als schaduw of als energiebron. En soms staan ze voor de buitenwereld, de wereld om de personages heen. Met de dans brengen we bovendien beweging in deze opera, die van zichzelf nogal statisch en contemplatief is."

Dat het alleen mannelijke dansers zijn, versterkt het patriarchale karakter van de wereld die Mélisande betreedt. Maar wie is toch die Mélisande, die vrouw die opeens opduikt bij een bron en als ze sterft de wereld in verwarring achterlaat?

Herkent Abramović, die net als Mélisande in dit werk met twee mannen te maken heeft, zich in haar? Abramović: "Ik ben niet zoals zij, maar ik zou zo willen zijn. Ik vind haar geweldig, omdat zij haar magie behoudt. Zelfs als ze sterft, is ze niet te raken. Ze is ook niet bang om te sterven, ze vertrekt gewoon. Dat kan ze, omdat ze iets weet waar wij geen weet van hebben: ze snapt dat er geen echt einde is, alleen continuïteit. De mannen kunnen daar met hun rationaliteit niet bij.

"Ik ben 71, dit is de laatste fase van mijn leven. Ik ben nu extreem gefocust op de dood. Wat ik wil, is sterven zonder boosheid, zonder jaloezie en bij bewustzijn. Die drie dingen. Dat is precies wat Mélisande doet en daarom zie ik haar als mijn voorbeeld. Zij belichaamt echte vrijheid."

De opera 'Pelléas et Mélisande' gaat in première op 2 februari in de Vlaamse Opera te Antwerpen. Dirigent is Alejo Perez. info. www.operaballet.be

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden