Interview

Abdelkader Benali gaat op zoek naar het geheim van het ideale plein

Abdelkader Benali houdt van het Rotterdamse Pijnackerplein van zijn jeugd. 'Dat prieel maakte indruk op me. Nog steeds eigenlijk'.Beeld Phil Nijhuis

Wanneer is een plein geslaagd of mislukt? Schrijver Abdelkader Benali gaat het onderzoeken als 'pleinprofessor' aan de Technische Universiteit Delft.

Het Pijnackerplein in het oude Noorden van Rotterdam is licht ovaal en wordt omzoomd door huizen en een café. Net uit het midden staat een negentiende-eeuwse muziekkoepel. De lichtval is mooi door de zon, het is middag en de nabijgelegen basisschool gaat uit. Kinderen waaieren uit over het 120-jaar oude plein om er te spelen. Een idyllisch tafereel.

Schrijver Abdelkader Benali (41) is opgegroeid in de buurt en staat er nu glimmend van trots te kijken. "Dit was vroeger een buurt die leed onder drugsoverlast, maar ik herinner me een gelukkige jeugd, als kind vond ik het hier erg leuk. Dat prieel maakte indruk op me. Nog steeds eigenlijk."

Wat is uw favoriete plein? Laat het ons weten. Lees onderaan dit artikel meer.

Warmte

Benali geeft meteen toe dat het straatbeeld in november heel anders zal zijn. Als het guur is, zullen weinig mensen het uithouden op de bankjes. "Maar welk weer het ook is, hier heerst warmte en gezelligheid. Er wordt ontzettend veel georganiseerd, van barokconcerten tot de viering van de afschaffing van de slavernij. Dit is een typisch product van het Verlichtingsdenken, het straalt optimisme uit. Het is een geslaagd plein. Omdat het werkt."

Kijk hieronder rond op het Pijnackerplein in Rotterdam. De tekst loopt door onder de foto.

Benali denkt de laatste tijd veel over pleinen en hun betekenis na. De schrijver is namelijk gevraagd door de Technische Universiteit Delft om op 6 oktober voor drie maanden aan te treden als 'cultureel professor'. Dat terwijl hij ook werkt aan een roman, fanatiek hardloopt, kookcolumns schrijft met zijn vrouw en dit najaar de voorstelling 'Brief aan mijn dochter' speelt met harpiste Lavinia Meijer. Waarom dan ook nog colleges geven aan de TU Delft, en vooral: waarom over pleinen?

Sociologische betekenis

Hij is iemand met veel energie, zegt hij, en vindt het een enorme eer om dit te doen. "Ik heb voor pleinen gekozen omdat ze van grote sociologische betekenis zijn. Ik ben er eigenlijk al mijn hele leven door gefascineerd. Anders dan bijvoorbeeld een ziekenhuis zijn de bouwvoorschriften niet dichtgetimmerd. Een architect heeft veel meer vrijheid. Terwijl pleinen een buurt kunnen maken of breken. Een plein draagt eraan bij dat de buurt lekkerder in zijn vel zit," zegt Benali.

Hij krijgt 25 studenten onder zich van verschillende faculteiten: bouwkundigen, architecten en nanobiologen. Met hen gaat hij theorieën van schrijvers en filosofen over pleinen lezen. Ook gaan ze samen op pleinenjacht, in Maastricht en Brussel. Met steeds die ene vraag in het achterhoofd: wat maakt een goed plein tot een goed plein?

Het liefst was Benali met zijn studenten ook afgereisd naar Tanger, Marokko. "Mijn vrouw en ik hebben daar een appartement op een steenworp afstand van het oudste plein van de stad, de Grand Socco. Ik kom er een keer per dag, minimaal. Achter het plein begint de grote binnenmarkt waar ik altijd mijn groente, fruit en vis koop. Het is niet eens zo heel groot," zegt Benali, terwijl hij een trits beelden tevoorschijn tovert op zijn smartphone.

Kijk hieronder rond op de Grand Socco in Tanger. De tekst loopt door onder de foto.

Afgelopen zomer dronk hij een kopje thee op een terras op het plein en hoorde ineens religieus gezang. "Een rouwstoet liep achter een ambulance aan, er was een belangrijke soefi-leider gestorven. Het was dé manier om te vertellen dat hij dood was, het plein is de megafoon van de buurt."

Juist omdat dit plein alle functies samenbrengt die een plein kan hebben – als je iets te vertellen hebt, doe je het daar – is de Grand Socco een perfect studieobject. In Nederland doet de Dam in Amsterdam Benali nog het meest denken aan het plein in Tanger, 'omdat het er altijd vol is met mensen en er ontzettend veel gebeurt.' We spreken er af om het overbekende plein nog eens aan den lijve te ervaren, Benali met de vouwfiets aan de hand.

Hoewel het op de toegangswegen naar het plein uit de richting van het station niet bepaald doorloopt, voelt het op de Dam zelf opvallend rustig ondanks vijf levende standbeelden, een hotdogkar en een gestage stroom overstekend winkelpubliek. "Vroeger vond ik de Dam niets, te druk en toeristisch. Maar nu vind ik het fantastisch omdat iedereen er zichzelf kan zijn. Het maakt niet uit waar je vandaan komt. Het is een plein dat democratiseert, dat leeft en ademt."

Executieterrein

Hoewel de Dam een duidelijk 'paleisplein' is dat de grootsheid van het koninklijke gebouw moet benadrukken, ziet Benali nog een overeenkomst tussen beide pleinen, die ligt in het verleden: zowel de Dam als de Grand Socco werden gebruikt als executieterrein. "Op de Dam werden de mensen in de zeventiende eeuw gewurgd, zoals Margriet de Moor zo mooi beschreef in haar roman 'De schilder en het meisje' uit 2010. Daarin is het 1664 en wordt de 18-jarige Elsje Christiaens gewurgd omdat ze iemand had doodgeslagen. Niemand minder dan Rembrandt heeft haar levenloze lichaam getekend."

In Marokko hakten ze hoofden er liever af, vervolgt Benali. "De koppen werden op staken gezet ter afschrikking, zodat niemand het in zijn hoofd zou halen om misdaden te plegen. Dat bracht nog een kleine industrie op de been. Marokkaanse joden verkochten het zout om de koppen goed te houden, er kwam ambulante straatverkoop voor de mensen die kwamen kijken en verhalenvertellers die de misdaden nog eens voor hen samenvatten."

Kijk hieronder rond op de Dam in Amsterdam. De tekst loopt door onder de foto.

Bankje

Eenmaal in het café van de Nieuwe Kerk, zegt Benali dat hij hier graag antropologie bedrijft. "Als je wil weten hoe het met de samenleving gaat, ga een tijdje op een bankje op een plein zitten." De Franse schrijver George Perec heeft daarmee geëxperimenteerd, zegt Benali. "Hij zat in oktober 1974 drie dagen achter elkaar in Café de la Mairie in Parijs, dat uitkijkt op Place Saint Sulpice. Zijn doel was alles, maar dan ook echt alles te noteren wat hij waarnam. Dat is een onmogelijke opdracht voor een schrijver, en een echte uitputtingsslag."

Het onderzoek naar pleinen moet nog beginnen en het is dus te vroeg voor conclusies. Die zal Benali samen met zijn studenten presenteren op 13 december. Maar de schrijver denkt dat het toch de mensen zijn die uiteindelijk het plein maken. "Die moeten hun weg ernaar toe vinden. Ik ga straks ook met mijn studenten het ideale plein van de toekomst proberen te ontwerpen." Zelf denkt hij dat alles wat de ruimte intiemer en beschutter maakt, helpt.

Over mooie of lelijke pleinen wil de schrijver het niet hebben. "Nee, het gaat mij erom of een plein geslaagd is of mislukt. Het Schouwburgplein in Rotterdam is een voorbeeld van een mislukt plein, echt een gedrocht. In mijn kindertijd waren er nog kinderbadjes. En toen kwam er iets veel slechters voor in de plaats, met harde materialen met van die gestanste gaten, vreselijk."

Voor de bouwkundigen en architecten van de toekomst heeft Benali een boodschap: "Je moet het ontwerp niet volplempen met jouw ideeën, je moet mensen de ruimte geven zich de plek toe te eigenen. De gebruikers zorgen er wel voor dat het plein een ziel krijgt."

De openingslezing van Abdelkader Benali is op vrijdag 6 oktober in de Aula van de TU Delft, Mekelweg 5, aanvang 20.00 uur. Trouw-lezers betalen 5 euro in plaats van 7,50, op vertoon van een krant.

Wat is volgens u het ideale plein?

Laat het ons weten via kunst@trouw.nl onder vermelding van 'het ideale plein'. Graag lezen we in een korte toelichting waarom juist dit plein volgens u zo goed gelukt is. Foto's zijn welkom. De resultaten van deze oproep publiceren we op Trouw.nl. Abdelkader Benali zal erop reageren.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden