Review

Aanpassen tot je een ons weegt

Zouden gewone Nederlanders na de terroristische aanslagen op de elfde september minder wantrouwend naar de moslims in eigen land hebben gekeken, als dezen zich in de voorgaande jaren voorbeeldig hadden aangepast?

WILLEM BREEDVELD

Als ze voortreffelijk Nederlands hadden gesproken, op school uitstekend hun best hadden gedaan en ze in het publieke domein hun culturele achtergrond zorgvuldig verborgen hadden gehouden, door zich te onthouden van het doen van uitspraken die van de politiek correcte norm afwijken, en vooral ook door geen hoofddoekjes te dragen, of rond te sjouwen met 'turkentassen'?

De zich aldus gedragende moslims zouden met recht volledig geïntegreerde burgers genoemd mogen worden, die hun afwijkende religieuze en culturele identiteit uitsluitend reserveren voor het privé-domein waar verder niemand iets mee te maken heeft. Het is een vorm van integratie die Bolkestein en met hem vele anderen voor ogen staat.

Die vorm en graad van integratie lijkt er de beste garantie voor te bieden dat burgers met een uiteenlopende culturele achtergrond elkaar met respect en op voet van gelijkheid behandelen. Maar juist omdat die veronderstelling zo voor de hand ligt, is het interessant om te zien dat twee burgemeesters van Amsterdam hun twijfels hebben over de wenselijkheid.

Vorige week zondag gaf de huidige burgemeester Cohen uiting aan zijn twijfel, in zijn Abel Herzberglezing. Daarmee zit hij op dezelfde golflengte als zijn voorganger Ed van Thijn, zoals blijkt uit het dezer dagen verschenen boek 'Publieke zaken', een bundeling van Van Thijns lezingen, voordrachten en publicaties in de afgelopen acht jaar. De boodschap van beide burgemeesters luidt kort en krachtig: Je kunt nog zo geïntegreerd zijn, je kunt je aanpassen tot je een ons weegt, als de overheersende cultuur niet echt de ruimte biedt voor andere culturen, dan wordt het niets.

De joden behoorden voor de Tweede Wereldoorlog tot de best aangepaste en meest geëmancipeerde burgers, in Duitsland in de eerste plaats -het baatte hen niets. De liefde en het respect moeten van twee kanten komen.

In Van Thijns 'Publieke zaken' komen verschillende onderwerpen aan de orde: politiek en bureaucratie, de rol van de oppositie, de onmacht van het parlement, politiek leiderschap en de macht van het politiek correcte denken. Zijn kijk op de multiculturele samenleving komt op verschillende plaatsen aan de orde. Maar deze blijkt hij het helderst uiteengezet te hebben in zijn oratie bij de aanvaarding van het ambt van bijzonder hoogleraar op de Cleveringa-leerstoel aan de Rijks universiteit van Leiden in 1997. Kort samengevat: pogingen om culturele verschillen in een samenleving te laten verdwijnen zijn meestal tot mislukken gedoemd, zo leert de ervaring. Dat geldt zowel voor het idee van volledige integratie, oftewel assimilatie, maar ook voor de segregatie, waarin men accepteert dat de verschillende bevolkingsgroepen langs elkaar heen leven en men het ontstaan van getto's op de koop toeneemt.

Maar ook de Nederlandse variant, een tussenoplossing -namelijk integratie met behoud van eigen identiteit- blijkt niet echt levensvatbaar. Vandaar dat Van Thijn het 'mozaïek-scenario' voorstelt, waarin de interculturele pluraliteit het uitgangspunt is. In zo'n samenleving zijn culturele verschillen vanzelfsprekend en leren burgers daar mee om te gaan, op basis van gemeenschappelijke normen, zoals gelijke rechten, respect voor elkaar en mensenrechten. In zo'n samenleving is het geen punt dat in het publieke domein zich een veelkleurigheid manifesteert, het is de norm.

Als je Van Thijns verhalen leest ben je al gauw geneigd te denken: ja, zo zou het moeten. Maar waarom gebeurt het dan niet? Eenzelfde vraag rijst ook bij al die andere onderwerpen die Van Thijn aan de orde stelt. Natuurlijk moet de politiek levendiger zijn, natuurlijk zou het parlement zijn controletaak serieuzer moeten uitoefenen en natuurlijk zou het politiek leiderschap best wat meer profiel mogen hebben. Maar als lezer zou je vooral ook willen weten waarom die tekortkomingen zich voor doen en wat daar eventueel aan te doen is. Op die punten laat Van Thijn de lezer meestal in de steek. Zijn teksten zijn daarom een tikkeltje gelijkhebberig, soms op het naïeve af. Dat neemt niet weg dat Van Thijn de vinger telkens wel op de gevoelige plek legt en dat heel consequent doet.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden