Review

Aan de leiband van de politiek

Hoe westers is Turkije? Dat valt af te lezen aan een forse bloemlezing met 20ste-eeuwse verhalen. De auteurs zijn óns meestal onbekend. Niet geheel ten onrechte, vindt Erdal Balci, want Turkse schrijvers hebben zich veel te vaak in dienst gesteld van de politiek. Met fatale gevolgen voor hun literatuur. Een pleidooi voor l'art pour l'art - naar westers model.

Erdal Balci

Turkije zoekt aansluiting bij het Westen. Maar lukt dat ook? Om die vraag te kunnen beantwoorden, moeten we misschien een andere stellen: hoe staat het met de literatuur in Turkije?

Onlangs verscheen een dikke bundel met 59 Turkse verhalen uit de vorige eeuw. Misschien hadden de twee samenstellers (en vertalers) met deze bloemlezing iets heel anders op het oog, maar het valt op hoe goed dit boek de bovenstaande vraag beantwoordt. De verhalen weerspiegelen de ziel van de Turkse maatschappij: aan de schrijvers herken je het land.

Het nawoord, getiteld 'De Turkse schrijver en zijn taak', raakt meteen een gevoelig punt. De beste graadmeter van beschaving is wat mij betreft de vraag of een land schrijvers telt die het individu vooropstellen en de moed hebben tot vernieuwing. Dat zegt meer over de ontwikkeling van een land dan het nationaal inkomen, het gemiddeld verbruik van wc-papier of zeep, of zelfs de wetgeving. Goede literatuur heeft zich ontworsteld aan haar politieke taak.

Maar zulke literatuur floreert - uitzonderingen zoals Gabriel García Márquez daargelaten - alleen in een samenleving die schrijvers hun gang laat gaan. Deze westerse manier van leven, in het Westen bereikt door de macht van de kerk steeds verder in te dammen, heeft altijd ver weg gestaan van de Turken. Ze wílden ook geen aansluiting vinden bij het Westen.

Dat veranderde pas in de 17de eeuw, toen het Osmaanse Rijk - de voorganger van het huidige Turkije - na de mislukte belegering van Wenen, steeds meer militaire nederlagen leed. De Turkse machthebbers begrepen dat er iets moest veranderen. Aan het einde van de 18de eeuw raakte de Osmaanse centrale overheid ervan doordrongen dat de oude glorie alleen hersteld kon worden door middel van westerse technieken en organisatiemethoden.

De imitatie van het Westen beïnvloedde niet alleen de organisatie van staatsapparaat en leger, ook het proza deed haar intrede in de Turkse maatschappij. Frequente contacten met West-Europa, vooral met Frankrijk, brachten Osmaanse intellectuelen in aanraking met nieuwe ideeën. En al snel publiceerden Osmaanse auteurs hun eigen verhalen. Maar dan vooral als nieuwe methode om hun islamitische of nationalistische idealen aan de man te brengen.

Toen aan het begin van de vorige eeuw de Turkse republiek werd opgericht, kregen schrijvers weer een andere taak: het verbreiden van de seculiere ideologie.

In een van de verhalen die in het boek zijn opgenomen, schrijft Peyami Safa over een jonge koetsier die hij in een kleine provinciestadje heeft leren kennen: ,,Sinds die dag denk ik steeds als er over Anatolië gesproken wordt aan die jonge koetsier. In zijn donkere, verweerde gezicht, zijn zwarte, glanzende ogen vond ik de sporen van onze legendarische heldhaftigheid, voelde ik de trots van ons vastberaden verleden.''

Omer Seyfettin, bekender dan Safa, laat een van zijn heldhaftige personages een toespraak houden: ,,Laat het bidden toch voor wat het is. Een oorlog tegen ongelovigen verdient de voorkeur boven gebed. Kom, wees zo goed die poort daar voor ons te openen. Ban de angst uit je hart. We zijn allen klaar. Nu de heilige strijd binnen handbereik is, moeten we deze kans niet laten lopen.''

Een ander fenomeen onder de Turkse vertellers, Aziz Nesin, vertelt in 'Reserveonderdeel van de moderne tijd' over een boer die op aandringen van zijn gezin zijn ossen verkoopt om een tractor aan te schaffen. Dit betekent zijn 'einde'. Hij maakt schulden, kan noodzakelijke reserveonderdelen niet krijgen, en de tractor veroorzaakt een ongeluk... Nesin steekt de draak met het Turkse verlangen zich aan te passen aan de 'moderne tijd'. Alweer een politieke boodschap dus, al bedrijft Nesin hier juist oppositie: in de jaren vijftig werd de aanschaf van moderne machines als tractoren door de regering gestimuleerd.

Vijftig jaar later kunnen we concluderen dat Nesin de plank heeft misgeslagen - in politiek én in literair opzicht. Zijn satirische statement voor het behoud van de ossen is verouderd als politiek manifest. En literatuur is het ook niet.

Pas in de jaren vijftig maakten de opeenvolging van totalitaire regimes in Turkije plaats voor democratie. Voor het eerst werden er vrije verkiezingen gehouden. Deze ontwikkeling werd weliswaar ongeveer om de tien jaar onderbroken door militaire staatsgrepen, maar zelfs een kreupele democratie was in staat om de eerste Turkse literaire sensatie te baren: Oguz Atay.

Hoewel Atay een echte romancier was, hebben de samenstellers van deze bloemlezing toch een van zijn schaarse verhalen in het boek opgenomen. En daar hebben ze goed aan gedaan.

Atay overleed op 43-jarige leeftijd, in het jaar 1977. Hij schreef een verhalenbundel, een toneelstuk, een

biografie en twee romans. Hij onderscheidt zich van zijn voorgangers door zijn grote aandacht voor de vorm. Binnen een tekst combineert hij allerlei genres, en die vernieuwing gaat gepaard met een bijzonder taalgebruik. In deze bloemlezing is dat na te lezen in het verhaal 'De verhalenvertellers van het spoor - een droom'.

Atay stelde de literatuur voorop en maakte zijn werk niet ondergeschikt aan welke ideologie dan ook. Als eerste schreef hij over echte individuen die zich los wilden worstelen uit de kleinburgerlijke wereld om hen heen. In Atay's belangrijkste boek, 'Tutunamayanlar' ('Niet te slagen, keer op keer') slaagt de hoofdpersoon er niet in die beklemming te doorbreken - en pleegt zelfmoord.

Voor het eerst speelde de literatuur niet langer voor dienstmeid van de politiek en dat leverde, in combinatie met Atays talent, meteen betere literatuur op. Je zou verwachten dat anderen snel zijn voorbeeld zouden volgen.

Maar drie jaar na het overlijden van Atay, in 1980, greep het leger opnieuw in. En dit keer hardhandig. De staatsgreep ging gepaard met massale arrestaties, folteringen en massaprocessen. Die troffen niet alleen activisten, maar ook schrijvers, journalisten en andere intellectuelen. Een zware dreun voor schrijvend Turkije.

In de daaropvolgende jaren ontworstelde de Turkse democratie zich langzaam aan de wurggreep van de generaals. En of het nu lag aan het mildere politieke klimaat, of puur en alleen aan zijn talent, in de jaren tachtig beleefde Turkije opnieuw een literaire sensatie met de eerste publicaties van Orhan Pamuk. De bekendste Turkse schrijver aller tijden heeft weliswaar geen verhalen geschreven en is daarom niet opgenomen in de bloemlezing, maar zijn naam mag in deze chronologie niet ontbreken.

Turkse schrijvers hebben zich zelden los weten te maken van de politiek - en hun verhalen kunnen zelden op zich staan. Toch is dit een goede bloemlezing, omdat de belangrijkste schrijvers aan bod komen, en omdat hun werk zo'n goed beeld geeft van Turkije's politieke geschiedenis. Maar het is geen toeval dat juist de meest apolitieke verhalen, zoals die van Haldun Dormen, tot de beste van deze bundel behoren.

De laatste jaren breken Turkse zich vaker het hoofd over de vorm van hun werk. Ze diepen hun personages uit, maken psychologische analyses en zorgen ervoor dat hun verhalen spannend zijn. Ze kénnen de formules die tot goede literatuur moeten leiden. Maar ze hebben niet allemaal talent.

Een van de weinigen die écht grandioos schrijft, is Orhan Pamuk. Toen hij aan zijn schrijfcarrière begon, heeft hij bezworen om zich nooit in politieke kwesties te mengen. We zien het resultaat: in Turkije lukt dat niet. Zijn uitspraken over de Armeense genocide brachten hem in staat van beschuldiging. De openbare aanklager eist twee jaar gevangenisstraf.

Er is een nieuwe periode aangebroken voor de Turken en voor hun schrijvers. Het EU-proces zal ongetwijfeld een ander land maken van Turkije en het zal de Turkse literatuur waarschijnlijk ook veranderen. Schrijvers die niet langer onder druk staan van de politiek, die politieke kwesties niet eens zo belangrijk vinden, zullen misschien de kunst van de onafhankelijke literatuur onder de knie krijgen. In een volgende bloemlezing zullen hopelijk meer Oguz Atays en Orhan Pamuks zijn opgenomen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden