Review

Aambeienzalf van hagedissenstaart

Voor het eerst werd een roman vertaald van de gelauwerde Catalaanse schrijver Juan Marsé. In 'De staart van de hagedis', dat in Spanje overladen werd met literaire prijzen, portretteert hij een 14-jarige jongen uit Barcelona, die de ellendige familieomstandigheden ontvlucht in dromen en fantasieën.

Ilse Logie

De hele 19de eeuw lang, en ook tijdens de eerste helft van de 20ste eeuw, werd de Spaanse literatuur beheerst door het realisme, met auteurs als Galdós, Clarín, Pío Baroja, Delibes en Cela. Vijftig jaar geleden keerde het tij, en raakte deze stroming uit de gratie. Dat het rasechte vertellen nog toekomst heeft, bewijst echter de in het Spaans schrijvende Catalaan Juan Marsé (1933). Ondanks een indrukwekkende staat van dienst - zijn eerste roman 'Encerrados con un solo juguete' ('Opgesloten met een stuk speelgoed') dateert uit 1960 en daarop volgde nog een tiental titels - is van deze auteur nauwelijks iets in het Nederlands verkrijgbaar. Met de uitstekende vertaling van 'De staart van de hagedis' (2000) komt daar nu verandering in. Deze roman kreeg in Spanje alle belangrijke literaire prijzen, en wordt door critici even hoog aangeslagen als Marsé's klassieker 'Si te dicen que caí' (Als ze je zeggen dat ik ben gesneuveld, een regel uit de falangistische hymne 'Cara al sol'), uit 1973, dat destijds niet mocht verschijnen in Spanje.

Marsé's oeuvre vertoont een hechte eenheid, met steeds terugkerende thema's die eveneens in 'De staart van de hagedis' aan bod komen. Ook nu weer speelt de roman zich af in de Barcelonese volkswijk Guinardó, waar Marsé zelf opgroeide, en zijn de hoofdpersonages verliezers van de Burgeroorlog.

Het verhaal neemt zes jaar in beslag. Het begint in de zomer van 1945 - op de achtergrond speelt het bombardement op Hiroshima - en loopt tot 1951, het jaar van een grote tramstaking in Barcelona. Centraal staat het veertienjarige jongetje David Bartra. Hij is van school gestuurd en zwerft urenlang door het ravijn bij de rivierbedding naast zijn huis, enkele schamele kamers die het gezin Bartra onderhuurt van een arts. Vader Víctor is spoorloos. Hij wordt door het Franco-regime beschuldigd van 'subversieve propaganda' en van anarchistische sympathieën, maar zijn verdwijning kan ook verband houden met zijn drankzucht en zijn rokkenjagerij. Politie-inspecteur Galván is belast met de opheldering van de zaak, en brengt regelmatige bezoekjes aan Davids moeder, de knappe, roodharige en zwangere Rosa, onderwijzeres onder de Republiek en nu noodgedwongen naaister.

David heeft het land aan de inspecteur, die toenadering zoekt tot Rosa en haar melk, koffie en sigaretten toestopt. Wanneer hij ervan overtuigd raakt dat Galvaacute;n zijn oude trouwe hond Chispa heeft afgemaakt, komt het tot een heuse krachtmeting. De jongen broedt met boosaardige trefzekerheid op een wraakactie, die echter ook voor hemzelf ingrijpende gevolgen zal hebben.

Al van bij de eerste bladzijden verrast het ongewone vertelperspectief. Aan het woord is namelijk Davids ongeboren broertje, een foetus van een viertal maanden. Zes jaar later zal blijken dat hij te vroeg en met een handicap geboren werd, en dat het hele verhaal de neerslag is van wat hij in een oud schoolschrift heeft gekrabbeld. Het betreft hier uiteraard een kunstgreep, die enkele voordelen heeft. Aangezien zo'n embryo nog geen zelfbeeld heeft, treedt hij op als getuige van de leefwereld van David, die spottende dialogen met hem voert. Bovendien is deze verteller argeloos. Via Davids blik leert hij de harde werkelijkheid weliswaar ontcijferen, maar er wordt toch nog veel aan de interpretatie van de lezer overgelaten.

Overigens is David geen betrouwbare informatiebron. Door de moeilijke situatie thuis vlucht hij vaak in zijn droomwereld. Hij slaat aan het fantaseren over zijn vader, die gewond in het ravijn verschijnt, over de heldhaftig uitvergrote piloot Bryan O'Flynn, op wie zijn moeder een tijdlang hevig verliefd is geweest, en over Juan, de broer die hij had kunnen hebben maar die bij een bombardement om het leven kwam. Ook hoort hij stemmen in zijn hoofd, die hem uit zijn slaap houden en waardoor hij steeds introverter wordt. Op den duur duldt hij enkel nog het gezelschap van zijn slome vriend Paulino, die door een pedofiele oom wordt misbruikt en met wie hij op hagedissen jaagt. Uren zijn ze ermee zoet, daarna hakken ze de staarten eraf en koken die 'in tijmwater met witte margrietenblaadjes, drie vleugels van zwarte vlinders, een van een gele vlinder en een zijderupsje' om er ten slotte aambeienzalf van te maken. Het lijkt een onbetekenend motief, maar het is een van die vele volkse gebruiken uit een onherroepelijk verdwenen wereld, die de auteur met poëtisch en zintuiglijk inlevingsvermogen weet op te roepen.

Voortdurend wisselt Marsé waarheidsgetrouwe dialogen af met passages die ontsproten zijn aan Davids levensnoodzakelijke verbeeldingskracht. Dat het de auteur uiteindelijk te doen is om dat wankele evenwicht tussen een geflatteerde weergave van de werkelijkheid en de naakte reconstructie ervan, valt af te leiden uit Davids evoluerende denkbeelden over fotografie. Wanneer deze op zijn twintigste voor een portretfotograaf werkt, toont hij zich aanvankelijk een meester in het retoucheren; de wimpers van pasgetrouwden zijn op zijn foto's altijd zijde-achtiger en langer dan op die van anderen. Naderhand neemt hij geen genoegen meer met dit bedrog, en gaat hij fanatiek op zoek naar de ongepolijste werkelijkheid. Deze eenzijdigheid wordt zijn ondergang.

Marsé's vermogen tot doseren zorgt er, samen met zijn grote stilistische beheersing, voor dat de drie tragische hoofdpersonages David, Rosa en de inspecteur zo geloofwaardig uit de verf komen. Al met al maken deze kwaliteiten het te bruuske einde en de niet altijd even geloofwaardige vertelinstantie van de roman ruimschoots goed.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden