400 jaar Shakespeare: ode aan een taalvirtuoos

Op het Shakespeare's Sonnettenfestival in Felix Meritis in Amsterdam worden alle 154 sonnetten van Shakespeare voorgelezen. Beeld Censuur

Vandaag 400 jaar geleden stierf de Engelse schrijver William Shakespeare (1564-1616), volgens velen de grootste schrijver aller tijden. Alle sonnetten en alle toneelstukken staan in Nederland op het programma.

Op het Shakespeare's Sonnettenfestival in Felix Meritis in Amsterdam worden alle 154 sonnetten van Shakespeare voorgelezen. Poëzie-programmeur van De Nieuwe Liefde Mirjam van Hengel bedacht de marathon.

Wat is er zo bijzonder aan Shakespeare's sonnetten?
"Ja, leg dat maar eens uit in één zin. Om te beginnen is er in de hele literaire geschiedenis bijna niemand bedeeld met zo'n taalrijkdom als Shakespeare.

"Die gigantische woordenschat komt optimaal naar voren in zijn gedichten. In ieder woord resoneert iets, elk woord is iets bijzonders: in betekenis, sfeer, klank, ritme, rijm.

"Het bijzonderste is toch wel dat de sonnetten zowel helder en toegankelijk als diepzinnig en gelaagd zijn. Dat is eigenlijk een onmogelijke combinatie, maar niet bij Shakespeare."

Mirjam van Hengel Beeld TR Beeld

Kennen we de sonnetten nog?
"De Britten kennen ze wel, hier worden ze zelden gelezen. Ze zijn niet morsdood, maar de gedichten bereiken veel minder mensen dan de toneelteksten."

Worden de bundels nog verkocht?
"Er zijn zowel Engelstalige als vertaalde leverbaar, die van Peter Verstegen bij Van Oorschot is redelijk recent herdrukt."

Wat is het bekendste sonnet?
"Nummer 18: Shall I compare thee to a summer's day...."

Zijn Shakespeare's sonnetten nog te pruimen in de 21ste eeuw?
"Jazeker. Ook al gebruikt Shakespeare de klassieke sonnetvorm, hij doet dat zo vrij dat het nooit stijf klinkt. Natuurlijk, je moet soms de moeite willen doen om ze twee of drie keer te lezen voor je ze kunt waarderen. Het is toch iets uit een andere tijd.

"Het oude Engels van Shakespeare is moeilijk. Als je het vertaalt, kun je het oude aanhouden of het moderner maken, opfrissen. Het werkt ook heel goed als je ze op muziek zet."

Een stuk met alle toneelstukken van Shakespeare: wat moet ik me daarbij voorstellen?
"Door ze alle 154 achter elkaar te beluisteren, hoop ik dat de luisteraar zich er helemaal in kan onderdompelen. Heel verschillende mensen zullen ze voordragen, van acteurs als Pierre Bokman en Hadewych Minis, tot zangers als Huub van der Lubbe, rappers als Akwasi en politici als Job Cohen en Sharon Gesthuizen.

"Ze gaan dus heel uiteenlopend klinken. Ik hoop dat die verschillende manieren voor verrassing en prikkeling gaan zorgen. Als je stevig doorleest, duurt een sonnet een minuut.

"Wij nemen de tijd: we doen steeds blokken van vijftig minuten met veel afwisseling, beeld, muziek."

In het najaar brengt het Nationale Toneel alle toneelstukken van Shakespeare samen in één stuk. Artistiek directeur Theu Boermans gaat het regisseren.

Wat is er zo bijzonder aan de toneelstukken van Shakespeare?
"Een paar dingen maken ze tot wereldklasse. Ze gaan over basale menselijke thema's: liefde, macht, seks, verborgen verlangens. Shakespeare was een psycho-analyticus avant la lettre. Ten tweede is daar de prachtige, rijke taal. Neem 'King Lear'. Die zit tijdens een storm op de hei. In de klinkers van de tekst hoor je de storm tekeer gaan.

"Tot slot zijn Shakespeare's stukken geschikt voor elk publiek. Het gewone volk genoot van de toegankelijke verhaalstructuur en de platte humor; voor het intellectuele publiek zijn de filosofische beschouwingen in de monologen de moeite waard. Shakespeare biedt ook morele ijkpunten. Hij kapt als het ware een weg door de jungle van ons bestaan."

Kennen we de stukken nog?
"Ze worden in Nederland steeds minder gespeeld. Omdat de taalgevoeligheid minder groot is dan vroeger, moeten mensen extra hun best doen om ze te leren waarderen. Dat is lastig in deze tijd. Aan de andere kant: 'House of Cards' is geïnspireerd op Shakespeare's 'Richard III'. Zo komt hij toch bij ons allemaal."

Artistiek directeur Theu Boermans. Beeld Merlijn Doomernik

Welke zijn het bekendste?
"De eredivisie bestaat onder meer uit 'Hamlet', 'Romeo en Julia', 'Midzomernachtsdroom', 'As you like it', 'King Lear', 'Macbeth', 'Othello'. Daaronder zit een grote eerste divisie met stukken over bijvoorbeeld de Engelse geschiedenis. Die zie je hier bijna niet."

Zijn ze tegenwoordig nog te pruimen, die toneelteksten?
"Zeker. Je kunt ze moderniseren - dat gebeurt heel veel - maar je moet ook de originele teksten blijven spelen. Je hebt er wel goede acteurs voor nodig. En gelukkig hebben we die in Nederland. Ook de jongere generatie acteurs, als Hannah Hoekstra, Sallie Harmsen, Bram Suijker. Als een jonge acteur er gevoel voor heeft, klinken de teksten meteen van deze tijd.

"Shakespeare kan in één zin een raam bij je open zetten. Ik weet het: het is moeilijk in een tijd van beeldcultuur om ontvankelijk te zijn voor de kracht van poëzie of een metafoor. Maar we moeten blijven proberen om die rijkdom bij een groot publiek te brengen."

Een stuk met alle toneelstukken van Shakespeare: wat moet ik me daarbij voorstellen?
"Het is een komedie. Het steekt de draak met alle gewichtigheid rond Shakespeare. Een professor gaat met twee assistenten alle stukken op één avond behandelen. Aan het eind zijn ze er één vergeten: Hamlet. We hopen dat het stuk de drempel verlaagt."


Acht citaten van William Shakespeare die je moet kennen

1. To be or not to be, that's the question.
(Zijn of niet zijn, dat is de kwestie.)
Uitspraak uit ‘Hamlet’ van de immer aarzelende prins Hamlet die zich afvraagt of het beter is te leven of dood te zijn.

2. The rest is silence.
(De rest is stilte.)
Nog één keer uit ‘Hamlet’: zijn laatste woorden voor hij sterft.

3. All the world's a stage, and all the man and women merely players.
(De wereld is een schouwtoneel en alle mensen zijn maar acteurs.)
Dat zegt Jaques, een filosofisch aangelegde edelman in ‘As you like it’.

4. If music be the food of love, play on.
(Als muziek voedsel voor de liefde is, speel dan door.)
De verliefde hertog Orsino spreekt deze openingswoorden van ‘Twelfth Night’.

5. Shall I compare thee to a summer's day.
(Zal ik je vergelijken met een zomerdag.)
Uit 'Sonnet 18'. Shakespeare richt zich in dit gedicht tot zijn geliefde.

6. Frailty, thy name is women.
(Zwakheid, uw naam is vrouw.)
Wederom uit ‘Hamlet’. Dit keer heeft hij het over zijn moeder, die het al een maand na de dood van haar echtgenoot aanlegt met haar zwager.

7. Hell is empty and all the devils are here.
(De hel is leeg, en alle duivels zijn hier.)
Dat roept Ferdinand in ‘The Tempest’ als hij op een onbekend eiland landt.

8. A horse, a horse! My kingdom for a horse.
(Een paard, een paard! Mijn koninkrijk voor een paard.)
Uitspraak van ‘Richard III’ in het gelijknamige toneelstuk, als hij vlak voor zijn dood dringend een paard nodig heeft.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden