RecensiesBoeken

3 visies om de planeet anders te bezien

null Beeld
Beeld

Welke actuele boeken over duurzaamheid zijn de moeite waard? De redactie koos er drie. Van de nutteloosheid van linnen tasjes tot het verborgen leven onder de grond.

Stop met linnen tasjes, eis een CO2-heffing

Jaap Tielbeke
‘Een beter milieu begint niet bij jezelf’
Uitgeverij Das Mag Prijs; 23,99 euro205 bladzijden

Kunnen de winnaars van de Trouw Duurzame 100 hun dappere strijd maar beter staken? Je zou verwachten dat het boek van Jaap Tielbeke tot die conclusie leidt, gezien de titel, ‘Een beter milieu begint niet bij jezelf’. Zover gaat de auteur niet. Tielbeke roemt de burger­beweging die alles uit de kast trekt om de duurzame wereld dichterbij te brengen.

Het zijn de ogenschijnlijk kleine stapjes waar hij tegen ageert. Linnen tasjes gebruiken, een dag geen vlees eten, een minuut korter douchen. Dat soort alledaagse milieubewuste keuzes zet Tielbeke, werkzaam als klimaatjournalist voor De Groene Amsterdammer, weg als gerommel in de marge, hoe goedbedoeld ook.

Het idee ‘alles beetjes helpen’ slikt Tielbeke niet. In zijn visie schieten al de kleine stapjes door burgers niet alleen tekort, ze houden het idee in stand dat ‘we’ de wereld zelf kunnen beschermen tegen een klimaatramp. Het eerlijke verhaal is volgens hem dat alleen de politiek hiertoe in staat is. Die kan grote stappen forceren. Door een CO2-heffing voor industrie bijvoorbeeld. Dat is een knop om aan te draaien, die de hele economie de groene kant op kan sturen.

null Beeld
Beeld

Wetten en regels zijn hard nodig om de klimaatcrisis af te wenden, schrijft Tielbeke, die de urgentie van het klimaatprobleem van de pagina’s laat spatten. Het is prettig dat hij nergens blijft hangen op de vraag: is het echt zo ernstig met het klimaat? De dreigende klimaatcrisis is voor Tielbeke het uitgangspunt, zijn boek benut hij om de noodzaak van politiek ingrijpen te benoemen. Niet verbazend dus dat de bundel een pluim geeft aan Extinction Rebellion (XR). Die beweging vindt ook dat de politiek wakker moet worden en de verandering moet afdwingen, door vervuilende bedrijven en systemen uit te bannen. Hetzelfde geldt voor Urgenda, dat als burgerbeweging de overheid tot actie dwingt. En Follow This, een aandeelhouderscollectief van burgers die Shell oproepen tot serieuze verduurzaming. Het kan dus wel degelijk: als individu het milieu helpen door een signaal af te geven.

Dat roept de vraag op: zijn de linnen tasjes, energiebesparing, plasticvrij boodschappen doen en vegetarisch eten ook niet al een signaal? Klein misschien, maar wel een teken van de tijd, een boodschap aan de politiek dat er maatschappelijk draagvlak bestaat voor harde milieuwetten? Aan dat punt gaat Tielbeke wat al te gemakkelijk voorbij, door een schijntegenstelling op te werpen tussen burgers die het klimaat moeten redden, óf politiek. Dat simplisme komt wel het prikkelende en scherpe betoog ten goede, dat zeker.

Eigen draai geven aan welvaart

Kees Aarts
‘De voetprintariër’
Uitgeverij Prometheus€ 19,99, 224 bladzijden

Menig gesprek over duurzaamheid loopt erop stuk. Op de wijzende vinger. Je zegt wel dat je uit principe geen vlees eet, maar je bent vorig jaar nog naar Thailand gevlogen? Hoe duurzaam is dat? En wist je dat die biologische aardappelen helemaal uit het Midden-Oosten hiernaartoe komen gevlogen? Koop liever bij de boer om de hoek en dan maar niet biologisch.

Burgers kunnen verzuipen in dit soort dilemma’s en van de weeromstuit in een verlammende stilstand terechtkomen, ziet Kees Aarts. Met zijn boek ‘De voetprintariër’ wil hij daar iets aan doen. Aarts richtte het bedrijf Protix op en stond daarmee enkele jaren geleden in de Duurzame 100. Protix maakt eiwitten uit insecten. Aarts kwam op het idee dat te gaan doen tijdens een reis naar Mozambique. Na het spotten van walvishaaien bedacht hij hoe onzinnig het is om de zee leeg te vissen en van de vangst eiwitten te maken om als vismeel te voeren aan kweekvis. Dan kun je beter insecten kweken en daar voedsel van maken, bedacht Aarts.

null Beeld
Beeld

Nu wil de ondernemer de worstelende burger bijstaan die zijn voetafdruk, de belasting van de planeet, wil beperken. Niet te veel tobben, is de boodschap, ‘de voetprintariër geeft zijn eigen draai aan welvaart’. Een beetje optimisme als medicijn tegen ‘de azijnpissers’. Het boek gaat verder dan simpele sommetjes over de CO2-uitstoot van een biefstukje. Het is soms ook ingewikkeld, erkent Aarts. Zo hebben sommige vleesvervangers een hogere voetafdruk dan bepaalde vleessoorten. Houd je eigen uitgangspunten in de gaten – zoals bijvoorbeeld lekker eiwit eten met een kleine voetafdruk –, maar wees niet dogmatisch en blijf onderzoeken. Als consument kun je meer invloed uitoefenen dan je denkt.

Voor die ongemakkelijke gesprekken heeft Aarts ook tips. Stel in discussies eens een vraag terug. ‘Ik moet toch een keer naar de klant, dan moet ik wel vliegen’, hoort Aarts geregeld. ‘Hoe vaak heb je een deal gesloten toen je naar de klant toeging?’ Sommige dooddoeners om niet met de planeet bezig te zijn – ‘We gaan toch een keer dood’ – kun je beter negeren. En: ‘de overheid moet het doen, ik kan niks’. Advies: ga er werken. Of verdiep je in ieder geval in wat de overheid al doet.

Ontdekkingstocht in tuingrond 

Romke van de Kaa
‘De onderwereld van de tuin,van microbe tot mol’
Uitgeverij Atlas Contact €21,99 208 bladzijden

Zo’n vijf jaar geleden publiceerde een Duitse boswachter een boek over ‘Het verborgen leven van bomen’. Het maakte Peter Wohlleben beroemd, vooral omdat hij als eerste schrijver een groot publiek duidelijk maakte dat bomen in symbiose leven met bacteriën, schimmels en andere mico-organismen. Wie in een bos loopt, ziet dus maar een fractie van wat er is.

Wohlleben was van het type boomknuffelaar, daar moet je van houden. Bomen hebben bij hem gevoel, ze kunnen huilen van verdriet, schreeuwen van de stress en onderling communiceren via een wood wide web. Romke van de Kaa, kweker en tuinboekenschrijver, heeft zich nu ook op het ondergrondse gestort met het boek ‘De onderwereld van de tuin, van microbe tot mol’. Van de Kaa is wars van iedere vorm van zweverij. Hij is het type dat je het liefst direct zou inhuren als tuinman, zo nuchter en praktisch. Hij was in zijn jonge jaren head gardener, onder andere van de wereldberoemde tuinboekenschrijver Christopher Lloyd, de bewoner van Great Dixter, een middeleeuws huis met geweldige tuin in Sussex, Engeland. 

Van de Kaa is minder beroemd, maar beschikt over een heerlijke pen. Anekdotes en humor maken het tot een feest om met hem af te dalen in de ‘ondergrondse gemeenschap van larven, wormen, schimmels, bacteriën, amoeben en geleedpotigen’. Een fascinerende en complexe gemeenschap, schetst de auteur, die op jonge leeftijd het liefst ontdekkingsreiziger was geworden. “Maar voor ontdekkingen moet je tegenwoordig niet op reis. Je hoeft alleen maar een gat in je tuin te graven. Hoe kleiner de organismen, hoe meer er van zijn. 1 kubieke centimeter grond bevat misschien al gauw twintig nematoden, een paar duizend protozoën en een miljard bacteriën. Plus een paar strekkende meter schimmeldraden.”

null Beeld
Beeld

Om de uitleg over hun rol en onderlinge samenhang te begrijpen, is gelukkig geen atheneum bèta-diploma vereist. Van de Kaa legt het helder uit en leert je zo per saldo anders kijken, zelfs naar de meest armzalige tuin, de treurigste boom of afgetobde heester. Grote kans ook dat je bevangen wordt door diepe bewondering voor zoiets simpels als bacteriën, die het toch maar mooi klaar spelen om dode dieren en plantaardig afval af te breken en om te zetten in voeding voor plant of boom. Gek eigenlijk hoe weinig we weten over schimmels. Waarom tieren juist deze welig nabij de ontplofte kerncentrale van Tsjernobyl, in een omgeving waar mens en dier zich niet kunnen handhaven? 

Voor lezers die niet zo diep willen graven, is er ook genoeg te lezen. Wat te doen met rozen die bezwijken aan aaltjes? Of waarom het kweken van tomaten in de open lucht eigenlijk een hopeloze zaak is. En dat de strijd tegen de Japanse Duizendknoop onzinnig en totaal overspannen is, en slakken in de tuin een functie hebben. Ook fijn: wie zijn bodem lief heeft, moet deze vooral met rust laten dus niet spitten. Natuurlijk evenwicht, dáár gaat het om. Hoed u dus voor (kunst)mest en voor bestrijdingsmiddelen, zelfs biologische. Biologisch oorlog voeren is immers ook oorlog voeren.

Lees ook:

Een boom is socialer dan je denkt 

Bomen hebben gevoel: ze sluiten vriendschappen en zorgen voor hun kinderen en zieke buren. Ze schreeuwen zelfs. Op pad met Peter Wohlleben, die een boek schreef over het sociale leven van bomen.

Unieke megaklus: wetenschappers gaan álle planten, dieren, schimmels en algen in Nederland identificeren

Van wat er leeft in de Nederlandse natuur is nog maar een fractie bekend. Daar willen wetenschappers wat aan gaan doen.

Een duurzamer leven voor de bestseller

Boeken uitgeven kan groener en goedkoper, vindt Erik Timmermans, directeur van het Informatiecentrum Papier en Karton. In het project ‘Duurzaam boek’ worden vier boeken opnieuw, maar dan veel milieubewuster gedrukt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden