Recensie

'1793' is in alle opzichten een meeslepend boek

Beeld rv

Succesvolle Zweedse horror imponeert met dwingend historisch decor.

In een stinkende plas net buiten Stockholm drijft een verminkt lichaam, of wat ervan over is: een romp en een hoofd met uitgestoken ogen. Een maandenlange marteling moet zijn voorafgegaan aan de dood van de onbekende man, want alle stompen van de afgezette ledematen zijn geheeld.

Niklas Natt och Dag schreef met '1793' een historische thriller met de gore van een horrorcultfilm. Dus geen achttiende-eeuwse galanterieën, verlichte idealen en naar talk geurende pruiken, maar stinkende stegen in een verloederde stad waar de huizen even verrot zijn als de moraal - die zo'n beetje inhoudt dat je naar beneden trapt als je ermee wegkomt en naar boven likt als je de kans krijgt. Zowel het lompenvolk als de machthebbers maken zich er schuldig aan.

Laatste zaak

Het lijk wordt uit het water gevist door de tuchtwacht Cardell, een vechtjas met één arm en een houten prothese waarmee hij rake klappen uitdeelt. De moord wordt de laatste zaak van inspecteur Cecil Winge, die lijdt aan tuberculose en spoedig zal sterven. Om de dader te vinden moet Winge allereerst de identiteit van het slachtoffer achterhalen. Hij is te zwak om het alleen te doen, en moet bovendien in het geheim opereren, want de autoriteiten zitten helemaal niet te wachten op het gewroet van Winge in hun beerputten. Winge roept de hulp in van Cardell. De verminkte tuchtwacht en de stervende inspecteur, ze lijken elkaar nodig te hebben om een heel andere reden dan deze moordzaak. Ze herkennen iets in elkaar: rechtschapenheid, de wil om het goede te doen.

Tekst loopt door onder afbeelding

Beeld rv

Een mooi contrapunt in dit speurverhaal vormen de belevenissen van Anna-Stine, een jonge wees die de gruwelen van een 'spinhuis' overleeft en wordt opgejaagd door mensenhandelaren en andere sadisten. Ze worstelt zich door een opeenstapeling van beproevingen die - ook in de vaart waarin ze worden opgediend - doen denken aan 'Oliver Twist' en 'Les Misérables'. Je weet dat Anna-Stine's verhaal dat van de inspecteur en de tuchtwacht gaat kruisen, maar je weet niet hoe en wanneer.

Ondertussen vervolgen de twee hun onderzoek in een bordeel waar de man-zonder-ledematen tot pervers vermaak heeft gediend van heren die veel te hooggeplaatst blijken om aan de tand te voelen, laat staan aan te klagen. In een vervallen landhuis waar het slachtoffer gemarteld is vinden ze ten slotte de moordenaar. De echte ontknoping moet dan nog volgen.

Bleef het bij dit alles, dan was '1793' een spannend griezelboek met een historisch sausje en wat nordic noir elementen. Maar de roman wil meer zijn dan een historische Scandi-thriller. In Zweden werd het boek als 'Bellman-noir' bestempeld, wat menig Zweed meteen deed likkebaarden, want dichter-zanger Carl Michael Bellman, de officieuze hofmuzikant van de in 1792 vermoorde koning Gustav III, is nog altijd zeer geliefd en een connectie met zijn naam alleen al is een kwaliteitskeurmerk.

Overstijgend

Dat Niklas Natt och Dag erin slaagt het boek uit te laten stijgen boven de gangbare Scandinavische misdaadlectuur-op-niveau komt door de rijke en beeldende schrijfstijl, maar vooral door de manier waarop hij de historische setting een dwingende rol laat spelen. De strijd van humanisme tegen horror, van rede tegen chaos, het is voelbaar in alle scènes, hij woedt in de personages zelf. Cardell en Winge zijn op hun eigen manier mannen van de Verlichting. Cardell is de pragmaticus, de man van het volk die zijn vuisten laat spreken voor de goede zaak, de nobele primitieveling van Rousseau. Winge is de rationalist, Kantiaan, de zuivere denker. Hij haalt iedere dag zijn zakhorloge uit elkaar, om het schoon te maken en radertje voor radertje weer in elkaar te zetten. Als de ontknoping van het boek nadert, doet Winge echter een flinke scheut water bij de klare wijn van zijn punctualiteit en principes. Hij heeft haast, is stervende, en wie al te rechtschapen door het leven gaat krijgt niets gedaan. Hij neemt een morele beslissing die zorgt voor een dubbele plotwending, waarover ik hier verder niets los zal laten behalve dat ik de neiging had op te staan om te applaudisseren. Dat dit boek een debuut is vergeet je na drie zinnen al.

'1793' is in alle opzichten een meeslepend boek: de personages blijven je bij, het tijdsbeeld is scherp, het achttiende-eeuwse Stockholm is veel meer dan een decor, het is een spiegel van de zielen die in het boek beschreven worden. De lezer begrijpt best: dit ís niet Stockholm anno 1793, dit is de stad zoals de schrijver wil dat wij haar zien, schitterend en somber, levendig en deprimerend. Het is merkwaardig hoe je als lezer de gruwelijkheden rond het verminkte lichaam kunt verdragen, omdat het wel en wee van Winge, Cardell en Anna-Stine je veel meer aan het hart gaan. Vooral van dat meisje hoop je dat het haar goed zal gaan, maar met al die moordlust en al dat zwarte cynisme om haar heen kan je er geen moment gerust op zijn. Zoals in de betere horrorfilm.

Door het goede te doen genees je de wereld niet van het kwaad, maar je heelt wel jezelf, en je naaste. '1793' is een virtuoos geschreven, aardedonkere thriller waarin deze 'moraal' een zachte onderstroom vormt in een koude, gewelddadige wereld. Dat is typisch nordic noir dus, maar dan geplaatst in de tijd van Bellman en de Verlichting, met een knipoog naar de toekomst: wie voelt én denkt, die overwint de redeloosheid. Als je het tenminste slim aanpakt, hoor je de schrijver daar met een sardonisch lachje aan toevoegen.

Niklas Natt och Dag
1793
Vert. L. Post-Oostenbrink. Prometheus; 400 blz. €22,50

Recensenten van Trouw bespreken pas verschenen fictie, non-fictie, jeugdliteratuur en thrillers. Lees meer recensies in ons dossier. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden