Navo-lidmaatschap

Zweden neemt afscheid van zijn zelfbeeld als ‘morele supermacht’

De Zweedse dienstplichtigen Simon Tinfors en Sebastian Andersson tijdens de militaire oefening Lentevuur.  Beeld
De Zweedse dienstplichtigen Simon Tinfors en Sebastian Andersson tijdens de militaire oefening Lentevuur.

Zweden besluit dit weekend of het lid wil worden van de Navo. Dan zou er een einde komen aan het beleid van neutraliteit.

Anne Grietje Franssen

Terwijl de sociaaldemocraten een dagenlang, intern overleg voeren over mogelijke Navo-toetreding, wordt aan de westkust van Zweden met scherp geschoten. De lente heeft hier laat haar intrede gedaan, en nu wordt het uitbundige vogelgezang onderbroken door de knallen van grof geschut.

Duizenden militairen en reservisten-in-spe nemen gedurende de maand mei deel aan de Zweedse militaire oefening Vareld, of Lentevuur. Zo ook Simon Tinfors en Sebastian Andersson: de 20-jarige dienstplichtigen zijn met deze grootscheepse exercitie in het laatste stadium beland van hun basisopleiding bij de Zweedse strijdkrachten.

Wekenlang brengen ze door in de uitgestrekte bossen van Zuid-Zweden. “We bevinden ons in een continue staat van paraatheid”, zegt Tinfors. “Ieder moment kunnen we het bevel krijgen ons kamp af te breken, ons te verplaatsen en het kamp elders weer op te bouwen”, beaamt Andersson. “We moeten onszelf elk ogenblik kunnen verdedigen.” En ja, bevestigt hij volmondig: dat is behoorlijk intensief.

De legeroefening, een lakmoesproef voor toekomstige soldaten, krijgt extra gewicht door de crisissituatie aan de oostflank van Europa. De Russische invasie van Oekraïne heeft de spanningen tussen oost en west op scherp gezet. De annexatie van de Krim was een van de belangrijkste redenen dat in 2017 de dienstplicht in Zweden werd heringevoerd; dat Tinfors, Andersson en duizenden andere jongvolwassenen deze maand in hun volledige militaire uitrusting het bos in zijn gestuurd.

Defensiebudget opgeschroefd

In de nasleep van de Koude Oorlog werd het Zweedse leger zo goed als ontmanteld. De bescheiden militaire macht die nog overeind stond werd voornamelijk ingezet voor internationale vredesmissies. Maar toen het afgelopen decennium duidelijk werd dat de vrede op Europees grondgebied toch niet zo vanzelfsprekend bleek te zijn, zag Zweden zich genoodzaakt de strijdkrachten nieuw leven in te blazen. Het defensiebudget wordt opgeschroefd naar 2 procent van het BBP en jaarlijks krijgen 4000 jonge Zweden een oproep voor militaire dienst.

Toch rijst hier sinds de Russische inval de vraag of de legeruitbreiding en de militaire coöperatie met landen waaronder Finland voldoende bescherming biedt. Besluit Zweden dit weekend een einde te maken aan haar lange traditie van neutraliteit en militaire ongebondenheid?

Zowel de premier als de president van Finland verklaarden op 12 mei achter een Finse aanmelding voor de Noord-Atlantische alliantie te staan. “Voor de Finnen, die een lange grens met Rusland delen, is het Navo-lidmaatschap een existentieel vraagstuk dat raakt aan ons voortbestaan”, zegt historicus aan de Universiteit van Helsinki Henrik Meinander. “Voor de Zweden is de kwestie veelal ideologisch.”

Noorse en Zweedse legerartsen tijdens een gezamenlijke militaire oefening met de Navo in Noord-Noorwegen. Beeld Reuters
Noorse en Zweedse legerartsen tijdens een gezamenlijke militaire oefening met de Navo in Noord-Noorwegen.Beeld Reuters

Neutraliteit

In Zweden is neutraliteit — een status die in de jaren ’90 officieel veranderde in ‘militaire ongebondenheid’ — in de eerste plaats een belangrijk onderdeel van het nationale zelfbeeld; het zelfbeeld van een morele supermacht die al in geen 200 jaar in een oorlog verwikkeld is geweest, die strijdt tegen kernwapens en zich opstelt als neutrale bemiddelaar in vredesbesprekingen.

Al noemen critici die aangemeten identiteit van neutraliteit en alliantie-vrijheid voornamelijk een mythe. Met de toetreding tot de Europese Unie, zegt Meinander, konden Zweden en Finland niet langer neutraal worden genoemd. Beide landen onderhouden bovendien al langer hechte betrekkingen met de Navo. Hun strijdkrachten nemen regelmatig deel aan door de alliantie geleide militaire oefeningen en de landen droegen bij aan Navo-missies op bijvoorbeeld de Balkan en in Irak.

Meinander: “Zweden vermeed de oorlogen van de twintigste eeuw en zag daardoor geen urgente reden om zich aan te sluiten bij de Navo. Maar ondertussen loopt de samenwerking en afstemming van Zwedens militaire beleid met de alliantie al sinds de jaren ’50.” In Navo-kringen, zegt Meinander, staat Zweden bekend als ‘stille bondgenoot’.

Scherpe tweedeling

Nu de Finse gezagsdragers hun Navo-standpunt bekend hebben gemaakt is de verwachting dat ook Zweden zijn fiat geeft voor toetreding. Al zijn volk en politiek hier niet even eensgezind als bij de oosterburen; volgens de meest recente opiniepeilingen is 57 procent van de Zweden voor Navo-lidmaatschap, in Finland ligt dat aandeel bijna 20 procentpunten hoger.

Binnen de regerende Sociaaldemocratische partij van Zweden bestaat bovendien nog een scherpe tweedeling tussen de kampen ‘voorzichtig voor’ en ‘resoluut tegen’. Na drie dagen van intensief partijoverleg hebben de sociaaldemocraten aangekondigd 15 mei hun definitieve besluit bekend te maken. De toezegging van de regeringspartij zou resulteren in een groot parlementair draagvlak voor een aanvraag. En hoewel een enkeling in Zweden nog zijn angst uit voor repercussies, is de algemene consensus dat Zweeds (en Fins) Navo-lidmaatschap de veiligheidssituatie rond de Oostzee vooral versterkt.

“Het is een enorme verschuiving in de publieke opinie en de politieke besluitvorming”, zei defensie-expert Elisabeth Braw tegen persbureau AFP. “Maar militair gezien is de aanpassing miniem. Ze zullen met de Navo trouwen nadat ze eerst al met de alliantie hebben samengewoond.”

Lees ook:

Navo-buitenbeentje Erdogan zit Finland en Zweden dwars. ‘Retoriek om kracht te tonen’

De Turkse president Erdogan keert zich tegen toetreding van Zweden en Finland tot de Navo. Wat brengt hem daartoe?

Enthousiasme, maar ook zorgen over Scandinavische Navo-uitbreiding

Dit weekeinde komt het vast te staan: Finland en Zweden willen lid worden van de westerse defensie-alliantie. Hoe reageert het grillige Rusland daarop?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden