Zuid-Afrika

Zuid-Afrika is de corruptie spuugzat, nu blijkt een deel van het coronageld weer gestolen

Gezondheidswerkers demonstreerden eerder deze maand in Johannesburg tegen het gebrek aan beschermingsmiddelen.Beeld Wikus de Wet, AFP

De Zuid-Afrikaanse regeringspartij ANC ruziet over fraude rond de coronabestrijding. Zelden was de woede onder de bevolking over corruptie zo groot.

Op de partijtop van de Zuid-Afrikaanse regeringspartij ANC afgelopen weekend liepen de gemoederen hoog op. De nieuwste ANC-ruzie draait om de grootschalige corruptie die plaatvond bij de aanpak van de coronacrisis het afgelopen half jaar. President Cyril Ramaphosa stelde in april zo’n 25 miljard euro beschikbaar – waarvan ruim 3,5 miljard geleend bij het IMF – om bedrijven te redden, voedselhulp aan armen te verstrekken en beschermende materialen zoals mondkapjes voor doktoren en verplegers aan te schaffen. Maar wat velen vreesden, gebeurde: een deel van dat geld werd gestolen. Prijzen voor aanbestedingen werden opgeblazen en voedselpakketten werden achtergehouden en illegaal verhandeld.

Bestuurslid Tony Yengeni zette vrijdag aan het begin van de ANC-top de toon. Als Ramaphosa zo nodig keihard wilde optreden tegen corruptie, sneerde hij, kon de president dan niet zelf beter het goede voorbeeld geven en aftreden? Want waarom deed Ramaphosa eigenlijk zo schimmig over wie hem financieel steunde tijdens zijn campagne in 2017 om leider van het ANC te worden? Even voor de goede orde: Yengeni is zelf een veroordeeld fraudeur.

Corruptie binnen het ANC ‘endemisch en chronisch’

Ex-president Jacob Zuma, die in een uitzonderlijk stroperig proces terechtstaat wegens corruptie, ging daar met een woedende brief nog eens overheen. Hij schreef dat Ramaphosa met zijn kritiek op de corruptie binnen het ANC slechts zou proberen waardering van ‘het witte bedrijfsleven’ te oogsten. Zuma sprak er in alle toonaarden schande van. De Zuid-Afrikaanse cartoonist Carlos Amato grapte zaterdag dat de tirade van Zuma wel leek geschreven door een comité van ‘Joseph Goebbels, Cruella de Ville, een baby en een slang’.

Zelden was de woede van de bevolking over corruptie in Zuid-Afrika groter. Ja, zelfs internationaal klonk diepe verontwaardiging. Het hoofd van Wereldgezondheidsorganisatie WHO, Tedros Adhanom Ghebreyesus, noemde de Zuid-Afrikaanse coronacorruptie ‘in feite moord’. En dat terwijl Ramaphosa bij zijn aantreden als president juist had beloofd corruptie met harde hand te zullen bestrijden.

Dat hem dit niet lukt, komt doordat corruptie binnen het ANC ‘endemisch en chronisch’ is, stelde professor publiek recht Richard Calland vrijdag in een opinieartikel. “En Ramaphosa kan wel eens tot dezelfde conclusie gekomen zijn.” Want de president schreef vorige week een opvallend felle open brief aan zijn partijgenoten. Hij noemde de coronacorruptie daarin ‘een onvergeeflijk verraad’ aan de miljoenen Zuid-Afrikanen die zo hard zijn geraakt door de pandemie.

Het eigen hachje redden

Ramaphosa gaf ook toe dat het ANC diep verstrikt is in die corruptieschandalen. “Wat grote boosheid heeft veroorzaakt is dat private bedrijven en individuen, onder wie ambtenaren, misbruik hebben gemaakt van een diepe medische, sociale en economische crisis om zichzelf te verrijken.” Hij omschreef zijn eigen ANC zelfs als ‘Verdachte nummer 1’.

Dit mea culpa viel slecht bij sommigen binnen ANC-top, vooral bondgenoten van ex-president Zuma, die Zuid-Afrika de laatste tien jaar via reusachtige corruptie in grote financiële en economische problemen hebben gebracht.

Dat deel van de ANC-top wil koste wat het kost het eigen hachje redden. De kritiek op de financiering van Ramaphosa’s verkiezingscampagne diende afgelopen weekend vooral als afleidingsmanoeuvre.

Het cynisme is enorm 

Het interne ANC-geruzie doet het toch al uiterst lage Zuid-Afrikaanse vertrouwen in de politiek weinig goed. Bij de parlementsverkiezingen vorig jaar was de opkomst historisch laag. Het cynisme onder de bevolking is enorm. Zeker in de steden en onder jongeren.

“Ramaphosa beseft dat als hij niets doet, het ANC zal instorten – zo groot is de maatschappelijke woede over de coronacorruptie”, stelt Calland. Dat besef kan positief uitpakken. Maar het gevaar schuilt er in dat een meerderheid van de ANC-top puur aan de korte termijn denkt, en aan de eigen carrière.

Deze mensen zullen dan wellicht toch weer proberen ook de nieuwste schandalen onder het tapijt te vegen. “En in dat geval”, waarschuwt Calland, “kan de recente brief van Ramaphosa aan zijn partijgenoten uiteindelijk wel eens een van de langere politieke zelfmoordbrieven uit de geschiedenis blijken.”

Ex-burgemeester van Johannesburg begint anti-corruptiepartij

De Zuid-Afrikaanse zakenman Herman Mashaba (61) lanceerde zaterdag een nieuwe politieke partij: ‘Action SA’. Mashaba was drie jaar burgemeester van Johannesburg voor de oppositiepartij Democratic Alliance (DA), maar zegde vorig jaar zijn lidmaatschap (én die baan van burgemeester) op uit onvrede over de groeiende blanke dominantie binnen die partij. Hij lijkt de electoraal kansen te zien, doordat de onvrede over ANC-corruptie groter is dan ooit.

Mashaba presenteert zich als neoliberaal die, via stimulering van ondernemerschap, de Zuid-Afrikaanse economie dynamischer wil maken. En vrij van corruptie. Hij zet zichzelf ook neer als een politieke outsider: een écht alternatief. Want hij komt oorspronkelijk uit het bedrijfsleven. Hij werkte zich al tijdens de apartheid op uit de armoede van het zwarte platteland en groeide later, via een handel in haarproducten, uit tot selfmade multimiljonair.

De ex-burgemeester hoopt vooral stemmen te trekken onder de stadse, zwarte middenklasse: mensen die teleurgesteld zijn in het ANC, maar die de DA ‘te wit’ vinden en de derde partij van het land, Economic Freedom Fighters (EFF), te links en populistisch.

Lees ook:

Door corona gaat het met de landbouw in Zuid-Afrika juist verrassend goed

De coronacrisis berokkent Zuid-Afrika veel economische schade. Eén sector doet het verrassend goed: de landbouw.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden