Zuid-Afrika

Zuid-Afrika in lockdown, maar een economisch vangnet is nog onzeker

De Zuid-Afrikaanse president Cyril Ramaphosa geeft een persconferentie na een virtuele G20-top op 26 maart 2020. Beeld AFP

Zuid-Afrika ging vannacht op slot. Het aantal coronabesmettingen loopt snel op en veel mensen zijn door hiv en tuberculose extra kwetsbaar. Maar de angst voor de economische gevolgen is groot.

Zuid-Afrika ging afgelopen nacht voor zeker drie weken op slot. President Cyril Ramaphosa zet daartoe zelfs het leger in. Want het aantal corona-infecties liep de afgelopen week snel op, tot boven de negenhonderd op donderdag.

Ramaphosa zag zich gedwongen tot de drastische maatregel, omdat het concept van sociaal afstand houden maar moeizaam aansloeg in Zuid-Afrika – als het al niet praktisch onmogelijk was in de overbevolkte townships rond de steden. Niet iedereen nam ‘het griepje’ bovendien serieus. Anderen veronderstelden dat het coronavirus alleen rijke witte mensen treft.

Strengere maatregelen

De druk op Zuid-Afrika om dwingender op te treden nam daardoor toe. “Aanvankelijk kwamen alle infecties uit het buitenland”, legt Professor Jeffrey Mphahlele uit. Hij is verbonden aan het Zuid-Afrikaanse Medical Research Council. “Toen leek het vooral noodzakelijk om het reizen in te dammen. Maar nadat er ook binnenlandse besmettingen opdoken, waren strengere maatregelen te verwachten.”

Zuid-Afrika mag een relatief jonge bevolking hebben, veel mensen in het land zijn alsnog extra kwetsbaar. Jongeren lijken over het algemeen minder kans te hebben om ernstig ziek te worden bij een coronabesmetting, maar in Zuid-Afrika is het immuunsysteem van zo’n drie miljoen mensen ernstig verzwakt doordat zij hiv hebben en daartegen geen medicijnen slikken. Ook ontwikkelen elk jaar minstens 300.000 Zuid-Afrikanen tuberculose – eveneens een risicogroep. En 3,5 miljoen Zuid-Afrikanen lijden aan diabetes – plus 5 miljoen mensen aan een voorstadium daarvan. Dit alles op een bevolking van circa 56 miljoen. “Daardoor verwachten we dat het sterfterisico hier juist hoger zal liggen dan in het meer vergrijsde Europa of China”, zegt Mphahlele.

Doordrongen raken van de noodzaak

Ook Alex van den Heever meent daarom dat Ramaphosa niet anders kon dan de mensen naar binnen dwingen. Hij is als professor verbonden aan de faculteit Bestuurskunde van de Witwatersrand Universiteit in Johannesburg. Of het land werkelijk helemaal op slot kan worden gegooid, is volgens hem niet eens zo relevant. “Het gaat erom dat mensen dieper doordrongen raken van de noodzaak zichzelf te beschermen. Die boodschap is uiteindelijk belangrijker dan het exact controleren van al hun bewegingen.”

Het nadeel is wel dat de economische gevolgen enorm zijn. Economisch analisten voorspellen een krimp in het tweede kwartaal van minstens 5 procent. En dat terwijl Zuid-Afrika de laatste twee kwartalen van 2019 al in recessie verkeerde. De overheidsschulden zijn bovendien al huizenhoog.

Toch bestrijdt Van den Heever dat president Ramaphosa geen enkele financiële speelruimte heeft. Hij wijst op het Zuid-Afrikaanse werkloosheidsverzekeringsfonds UIF. In die pot zit 11 miljard euro. Het probleem is echter dat dit geld vooralsnog alleen beschikbaar is voor bedrijven die er de afgelopen jaren in hebben ingelegd. “We moeten dat geld breder inzetten, voor algemene economische stimulatie.”

Verhoog de uitkeringen

Ramaphosa bleef maandag vaag over precieze compensatieregelingen. Eén maatregel lijkt Van den Heever cruciaal. “Verhoog alle uitkeringen de komende maanden”, zegt hij. “Dat zal een enorme sociale impact hebben. En logistiek hoef je er nauwelijks iets voor te veranderen.”

Hij denkt niet dat Ramaphosa’s onduidelijkheid onwil is. “Het mechanisme om noodmaatregelen in werking te zetten is traag en complex”, legt hij uit. “Je moet nu eerst zorgen dat bedrijven niet omvallen en geen mensen ontslaan. Dat heeft prioriteit. Andere stimuleringsmaatregelen zijn voor na de lockdownsituatie. Daar wordt aan gewerkt, maar het heeft minder haast.”

Het neemt niet weg dat er grote angst en onzekerheid bestaat onder met name kleine en startende ondernemers, bijvoorbeeld in de horeca, en dat er frustratie broeit onder groepen als de chauffeurs van de 250.000 private minibustaxi’s. Die groepen lijken, samen met alle mensen die hun geld verdienen op de zwarte markt, economisch het hardst te worden geraakt.

Lees ook:

Nog weinig besmettingen in Afrika, maar een catastrofe dreigt

De zwakke medische infrastructuur in Afrika kan veel problemen geven bij een grote uitbraak van het coronavirus.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden