Burgeroorlog Ethiopië

Zo worden buurlanden in rap tempo betrokken bij de burgeroorlog in het Ethiopische Tigray

Vluchtelingen uit de provincie Tigray bij de oever van de Setit, aan de grens met Soedan.Beeld REUTERS

De Ethiopische premier Abiy Ahmed is een hervormer, die zich de woede van etnische groepen op de hals heeft gehaald. De conflicten in het land dreigen nu de regio te destabiliseren.

Het smalle riviertje Setit in het zuidoosten van Soedan tegen de grens met de Ethiopische provincie Tigray was tot voor kort vrijwel onbekend. Nu is het wereldnieuws. Het stroomt door een rotsachtig, desolaat landschap. Vijftien-, misschien wel dertigduizend vluchtelingen uit Tigray, die de burgeroorlog daar ontvluchten, staken het over om te ontkomen aan dood en verderf.

Ze waden door de stroom met vaak niet meer dan een tas op het hoofd. VN-organisaties zoals UNHCR en Ocha houden rekening met meer dan 200.000 vluchtelingen. In allerijl worden kampen ingericht. Foto’s en video’s tonen de slachtoffers van het geweld in Tigray, op het moment dat ze in Soedan arriveren. Zij zijn het menselijke gezicht van de gruwel die zich in het noorden van Ethiopië voltrekt. Vorige week nog zijn in het Tigrayese stadje May Cadera honderden burgers van het Amhara-volk met bijlen, messen en machetes om het leven gebracht, zeggen overlevenden. Het was het werk van milities uit Tigray.

Afgelopen weekend breidde de burgeroorlog zich uit naar buurland Eritrea, waar raketten neerkwamen op de hoofdstad Asmara. Tigray gaf toe ze te hebben afgevuurd op aartsvijand Eritrea. En zo worden buurlanden in rap tempo betrokken bij het conflict en komt de wankele stabiliteit in de Hoorn van Afrika in gevaar.

De Ethiopische provincies met Tigray waar de burgeroorlog nu woedt.Beeld Thijs van Dalen

Het conflict om de opstandige provincie Tigray begint met de komst van de jonge hervormingsgezinde Abiy Ahmed als minister-president van Ethiopië. Zijn aantreden volgt op jaren van protesten tegen dictatoriaal bewind. De TPLF uit Tigray was tot twee jaar geleden de dominante partij in een coalitie met drie andere etnische partijen in Ethiopië. De TPLF bestuurde het land 29 jaar lang met strakke hand. In 2018 kwam de afrekening. De Tigray verloren hun macht en de partij trok zich terug in de eigen noordelijke provincie, van waaruit ze twee jaar lang de hervormingsagenda van Abiy saboteerde.

Een eigen leger, 250.000 man sterk, geleid door topgeneraals

De TPLF bestuurt nu op stalinistische wijze Tigray, waar ze onlangs lokale verkiezingen hield, die ze won met ruim 98 procent van de stemmen. Hoofdstad Addis Abeba verklaarde die verkiezingen ongeldig. Toen milities van de TPLF deze maand het noordelijk hoofdkwartier van het federale leger aanvielen en daar zware wapens buitmaakten en een groot aantal militairen doodden, was de maat vol. Premier Abiy stuurde het Ethiopische leger naar Tigray om, zoals hij zegt, ‘de orde en het wettelijke gezag’ te herstellen.

Premier Abiy Ahmed.Beeld Reuters

Het probleem is dat de Tigray-milities zeker 250.000 man sterk zijn en geleid worden door onlangs uit het federale leger ontslagen Tigrayese topgeneraals. “Hoe dit conflict afloopt, hangt helemaal af van die militaire confrontatie. Als Tigray standhoudt, kan de TPLF de machtsbalans in Ethiopië verstoren”, zegt Dino Mahtani, adjunct-directeur Afrika van de International Crisis Group (ICG), een instituut dat onderzoek doet naar oorlog en vrede in de wereld.

Het Ethiopische leger moet dit conflict snel winnen, meent Mahtani, anders dreigt Ethiopië uit elkaar te vallen. “Dat proces (van het uiteenvallen, red.) is al aan de gang. In zeker vijf van de negen provincies in Ethiopië heersen etnische spanningen, zoals in Tigray, Oromo, Amhara, de Zuidelijke Naties en de Somali-regio. Het is een expansievat dat zo kan ontploffen”, is zijn sombere conclusie.

Dat zou dan het einde zijn van Ethiopië, het op een na dichtstbevolkte land van Afrika, met bijna 110 miljoen inwoners. Het land wordt gezien als de stabiele factor in de Hoorn van Afrika, een deel van het continent waar burgeroorlogen komen en gaan. Ahmed Soliman van Chatham House, denktank voor internationale kwesties, is wat gematigder. Hij is gespecialiseerd in deze regio in Afrika en ziet de burgeroorlog als het resultaat van een lang sluimerend conflict tussen de rest van Ethiopië en Tigray. Toch waarschuwt ook hij voor het risico dat het conflict overslaat naar andere etnische regio’s die eveneens naar meer autonomie streven.

Ook in Oromo is al maanden gewelddadig protest

Zo gaan in de Ethiopische provincie met de meeste inwoners, Oromo, demonstranten al maanden de straat op en eisen ze in heftig gewelddadige protesten meer autonomie. Die protesten worden de kop ingedrukt met stevig militair ingrijpen.

Een jonge vluchteling in een tent van doeken, wachtend op registratie in Soedan.Beeld AP

In Amhara was er vorig jaar nog een mislukte coup. De regio wilde zich losmaken van Addis Abeba. Het Ethiopische leger trekt nu met paramilitaire eenheden uit Amhara op in de strijd tegen Tigray, volgens het principe: de vijand van mijn vijand is mijn vriend. Tigray antwoordde met raketbeschietingen op twee steden in Amhara. En de onvrede in Amhara is verre van verdwenen.

Premier Abiy hoopte het conflict te beperken tot Tigray, maar daar lijkt nauwelijks meer sprake van te zijn.

In de provincie Zuidelijke Naties wil de regio Sidama als aparte provincie verder en het broeit ook onder andere lokale volken. In de Somali-provincie, die grenst aan Somalië, is een zware politiemacht gestationeerd die de oversteek van de islamitische terreurorganisatie Al Shabaab vanuit het buurland moet verhinderen en jihadistische chaos moet voorkomen.

“Premier Abiy heeft goede relaties met de meeste regionale leiders in het land”, zegt hoogleraar Jan Abbink van het African Studies Centre van de Universiteit Leiden. Toch wordt Abiy’s hervormingsagenda kritisch gevolgd. Hij streeft naar meer nationale eenheid en wil af van het etnisch federalisme waar Ethiopië sinds drie decennia op is gestoeld. “Abiy wil minder etnische politiek. Zijn beleid is gericht op nationale ontwikkelingsplannen, die etniciteit overstijgen, onder meer door de aanleg van de Renaissancedam die het hele land van elektriciteit moet voorzien, door infrastructurele projecten op te zetten en mijnbouw te ontwikkelen.”

Ethiopische vluchtelingen in Soedan.Beeld AP

Abiyi legaliseerde verzetsbewegingen en betaalt nu de prijs

Dat is tegen het zere been van een deel van de oppositiegroepen die elk een eigen bevolkingsgroep tot achterban hebben en zich achtergesteld voelen. Abiy heeft veel verzetsbewegingen gelegaliseerd en oppositieleiders vrijgelaten. Daar betaalt hij een prijs voor. Nieuwe verzetshaarden bloeien op. “Het schort aan een goede implementatie van zijn hervormingsagenda”, zegt Mahtani van de ICG.

“Abiy kondigde amnestie af voor het Oromo bevrijdingsfront (Olf). De guerrilla’s werden ondergebracht in kampen. De Olf werd een legale oppositiepartij. Maar er was geen re-integratieplan voor de strijders. Velen keerden terug naar de bush. Zij gingen onder een nieuwe naam, het Oromo bevrijdingsleger (Ola) verder met de strijd.” Begin november vermoordde een militie van het Ola zestig Amharen in een dorp in Oromo.

Een Ethiopische kookt een maal op een geïmproviseerde kookplaats net over de grens in Soedan.Beeld AFP

De TPLF in Tigray zou daarbij hebben geholpen. Volgens Abbink komen er steeds meer bewijzen dat de TPLF in andere delen van Ethiopië etnische conflicten stimuleert om chaos en onbestuurbaarheid van Ethiopië aan te wakkeren.

Het hervormings- en democratiseringsbeleid van Abiy wordt internationaal toegejuicht. Tegelijkertijd ligt het op diverse plekken binnen Ethiopië onder vuur. Aan de uitvoering van Abiy’s beleid schort het nog weleens. “Om de orde te handhaven en het land bijeen te houden zie je Abiy teruggrijpen op methoden van het vorige regime dat hij verfoeide”, zegt Mahtani. Hij doelt op het repressieve optreden van het leger tegen demonstranten in Oromo. Het vastzetten van kritische journalisten en ook het oppakken van politieke opponenten is weer aan de orde van de dag.

“Uit recent onderzoek van de Afro­barometer onder de Ethiopische bevolking heeft Abiy nog wel grote steun voor zijn democratische verbeteringen”, zegt Abbink. “De zwijgende meerderheid is nog steeds enthousiast over hem.”

‘De Hoorn van Afrika is uiterst instabiel’

Hoe langer de burgeroorlog in Tigray aanhoudt, des te meer de eenheid van Ethiopië op het spel staat. Ook de stabiliteit in de regio, de Hoorn van Afrika, loopt gevaar. Soliman van Chatham House noemt de ontstane situatie ‘zeer riskant’. “De Hoorn van Afrika is uiterst instabiel en dan komt dit conflict erbij met een groot risico op verspreiding naar de buurlanden”, zegt hij.

Soedan wordt in het conflict gezogen, vanwege vluchtelingen die vanuit Tigray naar de provincie Gedaref in het zuidoosten van het land trekken. Khartoem sloot de grenzen, maar dat hielp niet. Ook stuurde Soedan al zesduizend soldaten naar de grens met Ethiopië.

Beeld AFP

In Gedaref en de Soedanese buurprovincie Kassala is het al geruime tijd onrustig. De vrees bestaat dat opstandige nomadische stammen, zoals de Rashaida, zich keren tegen sluiting van de grens met Tigray. “Zij hebben de handelsroutes met kamelenkaravanen in handen en goede relaties met Tigray. De Rashaida controleren de smokkelroutes van onder meer wapens”, legt Mahtani uit.

Soliman beoordeelt de situatie in Oost-Soedan als ‘explosief’. Hij zegt dat Ethiopische milities, waarschijnlijk uit Tigray, al actief zijn op het platteland in de Soedanese provincie Gedaref. Ook de aankomst van Ethiopische vluchtelingen heeft impact op Soedan. Het land zit zelf in een hervormingsproces, nadat dictator Omar al-Bashir vorig jaar werd afgezet.

Abiy kreeg eerder de Nobelprijs voor de vrede

Niet alleen Soedan vormt een risicofactor. Ook Eritrea en Tigray staan op gespannen voet met elkaar. Premier Abiy sloot recentelijk vrede met het buurland na een bloedig conflict twee decennia geleden. Hij kreeg daarvoor de Nobelprijs voor de vrede in 2019. Maar de gespannen relatie tussen Tigray en Eritrea bleef. De TPLF saboteerde het vredesakkoord stelselmatig.

Zo blokkeerde ze de teruggave van het gebied rond de plaats Badme aan Eritrea. De partij beschuldigt Eritrea van inmenging in het conflict aan de noordkant van Tigray, omdat het zou meevechten met het Ethiopische leger. Bewijs daarvoor is nog niet geleverd, maar door Tigrayese raketbeschietingen dit weekeinde op Asmara in Eritrea lijkt dat vanzelf te gaan gebeuren. Eritrea zal militaire inmenging als zelfverdediging zien.

Een ander buurland dat zwaar geraakt wordt, is het door burgeroorlog verscheurde Somalië aan de oostgrens van Ethiopië. Abbink, Soliman en Mahtani zien hier het grootste risico voor de stabiliteit in de regio. Ethiopië is met meer dan vierduizend soldaten betrokken bij de Afrikaanse vredesmacht Amisom in het land, dat al decennia door islamitische terreur wordt verscheurd.

Beeld AP

Daarnaast heeft Ethiopië troepen in Somalië gestationeerd als buffer tegen de jihadistische organisatie Al Shabaab. Addis Abeba trok die niet-Amisom-legereenheden vorige week terug uit Somalië en de militairen verplaatst naar het front in Tigray. “Dit verzwakt de stabiliteit in Somalië enorm”, zegt Abbink, die verwacht dat Al Shabaab hier zijn voordeel mee zal doen. Afgelopen weekend zijn al twee eenheden van Al Shabaab opgepakt in Addis Abeba. 

Somalië houdt voor het eerst in vele jaren verkiezingen, in de periode december tot en met februari volgend jaar. “Somalië rekent op de steun van Ethiopië om het stemmen rustig te laten verlopen, maar door de terugtrekking veranderen de machtsverhoudingen in Somalië”, zegt Mahtani. Zijn collega van Chatham House, Soliman, verwacht een toename van geweld in het land.

Vooralsnog weigeren Tigray en premier Abiy met elkaar te praten en gaat de burgeroorlog onverminderd voort. Beide partijen willen koste wat het kost winnen. En al dreigen buurlanden betrokken te worden bij het conflict of er hard door te worden geraakt, toch zullen ze premier Abiy niet gauw verwijten maken. Hij speelde de afgelopen twee jaar succesvol voor vredesduif in Soedan, Eritrea en Zuid-Soedan en dat geeft hem veel krediet.

Lees ook: 

Ethiopië is steeds meer een broeinest van etnische conflicten

Na twee jaar democratie laaien oude spanningen tussen verschillende bevolkingsgroepen weer op in Ethiopië. Moorden, (politieke) arrestaties, een couppoging, etnische conflicten en gewelddadige rellen teisteren Ethiopië. Het etnisch federalisme waar het land decennia op draaide staat onder hoogspanning.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden