Reportage Tal Berham, Noordoost-Syrië

Zit IS achter de mysterieuze reeks branden in Koerdische graanvelden?

Boeren in Noord-Syrië proberen met man en macht te blussen. Beeld AP

Bewijzen ontbreken, maar de getroffen boeren wijzen verslagen IS-strijders aan als schuldigen. Na het verlies van het kalifaat in Irak en Syrië zou de terreurbeweging door brandstichtingen wraak willen nemen. 

“Wie dit heeft gedaan? Ik zou niemand durven beschuldigen”, zegt Salah Muhammed Rahabi. Hij staat te kijken naar zijn zwart geblakerde graanveld. Het veld aan de rand van het dorpje Tal Berham is een dag eerder in vlammen op gegaan, terwijl hij op het punt stond om te oogsten. “Er kwam wel brandweer en we gebruikten watertanks.” Maar het was niet voldoende om te voorkomen dat alles plat brandde.

Het is al het zoveelste verbrande graanveld in Noord-Syrië de afgelopen maanden – miljoenen vierkante meters gewassen zijn er sinds mei verbrand. Wie rondrijdt in de regio ziet steeds weer verwoeste velden of rookpluimen van nieuwe branden. En soms blijft de brand niet beperkt tot alleen het graan, maar worden ook dorpen bedreigd. 

In het dorpje Mousa Kora heerst net grote paniek: een paar huizen staan in brand. Iemand probeert met een bulldozer het vuur te doven door de brandende huizen plat te rijden, anderen werpen wallen van zand op. Het leidt tot grote ruzie tussen een paar mannen over welk huis moet worden beschermd. Een toekijkende vrouw: “We hopen dat de internationale gemeenschap ons komt helpen met blusvliegtuigen.”

Samar Husein, minister van economie en landbouw in het Koerdische regiobestuur, erkent dat de branden een groot probleem zijn voor haar zwaar getroffen Jazira-regio. “Het is vreselijk wat er gebeurt. De mensen die getroffen worden zijn vaak arme families die afhankelijk zijn van de oogst.”

Beeld Louman & Friso

Net als veel anderen denkt ze dat cellen van Islamitische Staat verantwoordelijk zijn voor de branden: “Omdat ze de oorlog van ons verloren, proberen ze het nu met een economische oorlog.” Voor die theorie pleit dat de terreurbeweging het in brand steken van velden heeft aangemoedigd. Na de val van het kalifaat moeten overgebleven IS-strijders het hebben van guerrilla-tactieken: liquidaties, bermbommen, ontwrichtend vandalisme. Het is wraak tegen mensen die het laatste stukje kalifaat een paar maanden geleden kwamen ontmantelen. En het is om het nieuwe, door Koerden geleid bestuur in het gebied dwars te zitten.

Motieven

Maar de man die in Tal Berham naar zijn veld kijkt is geen Koerd, maar een Arabier (net als de meeste IS’ers waren). “Mijn familie komt oorspronkelijk uit Raqqa, maar we zijn al 40 jaar hier”, zegt Saleh. Verschillende Syrische regeringen wilden dit Koerdisch gebied zoveel mogelijk Arabiseren. iets wat maar beperkt gelukt is. Aan Saleh’s antwoorden is te merken dat hij bij een verguisde minderheid hoort die voorzichtig moet zijn met het uiten van beschuldigingen.

Minister Husein sluit ook andere theorieën die de ronde doen over wie er achter de mysterieuze branden zit niet uit. In Noordoost-Syrië worden naast IS ook de nationale regering van Bashar Assad en de Turken als mogelijke daders genoemd. Die zouden niet zitten te wachten op een economisch sterk Koerdisch Syrië. Voor het regime in Damascus geldt als extra motief dat de Koerden de verkoop van graan aan de Syrische nationale overheid hebben stopgezet. Maar er is nog steeds geen enkel bewijs voor wie of wat dan ook.

Aan het andere einde van het kilometerslange platgebrande veld van boer Saleh runt Suleiman Youssef Hassan de buurtsuper van een Koerdisch dorpje. Het gebouwtje heeft de brand maar net overleefd; tot tien meter voor zijn winkel is het graan verbrand. Een kleine stofhoos zuigt zwartgeblakerde grond op. “We zagen de vlammen naderen vanaf de Arabische dorpen. Het ging heel snel.”

Er staat veel wind en alles is kurkdroog in de zomerhitte. De temperatuur ligt overdag rond de 40 graden. Hij laat een video zien waarop hij met een tuinslang vanuit zijn winkel de vlammen probeert te doven. Suleiman is ook eigenaar van een deel van de velden die in vlammen op gingen. “Ik ben er 90 procent zeker van dat de branden zijn aangestoken, door Arabieren. We hebben vroeger hier wel eens brand gezien die ontstond door de hitte. Maar dit ging anders.”

Arabische dorpen

Hij gelooft dat veel Arabieren nog steeds IS-aanhanger zijn, maar niet meer durven vechten tegen de Koerdische milities of de Amerikaanse troepen die hier ook nog rondrijden. En dus verzetten ze zich door brand te stichten, met grote economische gevolgen.

Maar die Arabieren dan, van wie het land ook verloren is gegaan? “We wonen hier in een stuk van 30 kilometer met alleen maar Koerden en dan nog twee Arabische dorpen. Dat die ook getroffen zijn, is gewoon bijkomende schade.” Contact heeft Suleiman wel met de Arabische dorpjes, maar niet hierover. “Het is lastig om iemand te beschuldigen als je het niet zeker weet. Het kunnen ook IS-sympathisanten zijn uit andere plaatsen die hier de boel aansteken.”

Suleiman weet niet goed wat nu te doen. Hij heeft nog wat velden die intact zijn. “Nu snel alles oogsten kan niet, want we hebben niet genoeg apparatuur.” Tot die machines beschikbaar zijn, lopen ze in dit dorp om de beurt ’s nachts wacht. In de hoop er bij een volgende aanstormende brand wel nog op tijd bij te zijn.

In Sinjar werden yezidi’s ontvoerd en zwaar getroffen door IS-terreur. Bewijzen daarvoor raakten nu beschadigd.

Ook Irak is opgeschrikt door branden die landbouwgrond verwoesten. Zo’n 15.000 hectare land, en tonnen graan zijn in vlammen opgegaan. Zwaar getroffen is vooral de noordwestelijke provincie Sinjar, waar zeker 3000 hectare land en duizend huizen verloren zijn gegaan. Bij het bestrijden van de branden zijn al vier doden gevallen, onder wie een yezidi die uit Nederland was gekomen om te helpen blussen.

Sinjar was in 2014 het toneel van de ontvoering door IS van meer dan zesduizend yezidi-vrouwen en -kinderen en van de moord op duizenden anderen. Van de circa half miljoen yezidi’s die toen vluchtten, zijn er vanwege een gebrek aan veiligheid hooguit 80.000 teruggekeerd. Vooral boeren, voor wie hun gewassen de enige bron van inkomsten vormen.

De branden hebben twee massagraven beschadigd, aldus de organisatie van yezidi’s, Yazda. In Sinjar zijn tot nu toe zeventig massagraven ontdekt, waarvan een aantal dicht aan de oppervlakte ligt. Hoewel de provincie al ruim twee jaar bevrijd is van IS, is pas onlangs begonnen met het onderzoeken van de graven. VN-organisatie Unitad stelt met geld uit Nederland gerechtelijke bewijzen veilig, terwijl de Internationale Commissie voor Vermiste Personen gegevens verzamelt om de identiteit van de slachtoffers vast te stellen.

Yezidi’s hechten groot belang aan het onderzoek, om zo zekerheid te krijgen over het lot van hun vermisten. Nobelprijswinnares Nadia Murad heeft de Iraakse en Koerdische autoriteiten, die beide de controle over Sinjar opeisen, opgeroepen meer te doen om de massagraven en de oogsten te beschermen. Nabij de hoofdstad Sinjar vormden lokale yezidi’s deze week ploegen om te voorkomen dat een brand een groot graf zou bereiken.

Over de oorzaken van de branden is veel discussie. IS heeft ze opgeëist als een instrument om ongelovigen en afvalligen te straffen. Maar ook conflicten tussen stammen zouden tot brandstichting hebben geleid. In Sinjar worden ook de slechte conditie van de elektriciteitsleidingen als mogelijke oorzaak genoemd, naast het door hitte spontaan ontplofte IS-mijnen. Bijkomend probleem is dat boeren na de oogst hun graan niet kwijt kunnen omdat bij de strijd tegen IS silo’s zijn beschadigd. Ze moeten nu wachten op gezamenlijk vervoer naar elders. Maar Irak heeft onvoldoende opslagruimte voor de recordoogst die het gevolg is van een ongekend nat voorjaar.

Bagdad zegt dat de branden geen groot probleem vormen, omdat Irak voor het eerst in jaren weer voldoende graan heeft geproduceerd voor de eigen consumptie.

Lees ook:

Vuurzee treft ook massagraven in yezidi-gebied

In Sinjar werden yezidi’s ontvoerd en zwaar getroffen door IS-terreur. Bewijzen daarvoor raakten nu beschadigd.

Nu het IS-kalifaat gevallen is, blijven de puinhopen over

‘Blijvend en zich uitbreidend,’ was de slogan die IS ooit voor het kalifaat had bedacht. Maar kort na de oprichting in de zomer van 2014 was al duidelijk dat het kalifaat uiteindelijk weer zou moeten verdwijnen, dankzij het ingrijpen van een door Amerikanen geleide coalitie.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden