NaschriftEnrico Pieri (1934-2021)

Zijn dorp in Toscane werd door de nazi’s uitgemoord. Tot zijn dood hield Enrico Pieri de herinnering levend

Enrico Pieri zette zich op latere leeftijd in voor een museum waarin de oorlogsmisdaden tegen Italiaanse burgers werden herdacht. Beeld Getty Images
Enrico Pieri zette zich op latere leeftijd in voor een museum waarin de oorlogsmisdaden tegen Italiaanse burgers werden herdacht.Beeld Getty Images
Pauline Valkenet

In 1944 zat het leger van Nazi-Duitsland in Italië in de verdrukking. De geallieerde troepen rukten op vanuit het zuiden – Rome was al bevrijd – en ook de Italiaanse partizanen probeerden de vijand het land uit te vechten. Het jaar ervoor was het Duitse leger Italië binnengevallen. In de zomer van 1944 waren de nazi’s het strategisch belangrijke berggebied van Toscane en Emilia-Romagna aan het verdedigen en om wraak op de partizanen te nemen, en de steun van de bevolking aan hen te breken, voerden ze daar in de bergdorpen en stadjes moordpartijen uit.

Op 12 augustus 1944 was Enrico Pieri een jongetje van tien en woonde in het Toscaanse dorpje Sant’Anna di Stazzema. Bij dageraad kwamen de Duitsers aanzetten op de wegen die naar het dorp omhoog slingerden. Veel mannen en oudere jongens die de nazi’s zagen naderen, vluchtten weg omdat ze dachten dat ze voor dwangarbeid werden opgehaald. Maar Enrico’s vader Natale had de dag ervoor thuis een koe gedood en die in de keuken opgehangen, om te slachten – en dat was verboden. Natale Pieri bleef thuis, om uitleg aan de Duitsers te geven en zijn vrouw te beschermen.

Eenmaal in het dorp aangekomen, werd de bedoeling van de militairen duidelijk: ze wilden zoveel mogelijk burgers doden. Ze schoten mannen en jongens dood, maar ook vrouwen, kinderen, bejaarden en een pasgeboren baby. Huizen en lijken staken ze in brand.

De militairen drongen ook het huis van de familie Pieri binnen. Een buurmeisje, Grazia, heeft Enrico toen gauw een hok onder een trap in getrokken; daar bleven de twee kinderen urenlang verstopt. En in die tijd werd zijn familie uitgemoord. De Duitsers vermoordden zijn vader, zijn zusjes Alice en Luciana, zijn zwangere moeder Irma, zijn oma, twee ooms, een tante en twee neven.

Instortende daken

Rond lunchtijd verlieten de nazi’s het dorpje. Enrico en Grazia verscholen zich nog een tijdje op een akker. Pieri vertelde later: “Je hoorde alleen nog daken instorten en hooibergen afbranden. Vreemde geluiden. Ik keerde naar huis en vond mijn familie. Ik huilde niet en was niet wanhopig. Misschien was ook ik toen al niet meer normaal.” Het Duitse leger had in Sant’Anna di Stazzema 560 burgers vermoord.

Enrico Pieri kwam bij een oom en tante terecht, ging naar een agrarische school in Lucca en werd later fabrieksarbeider. Dat was hij ook in Zwitserland, waar hij naartoe emigreerde en ruim dertig jaar bleef wonen. Hij ontmoette er zijn Italiaanse vrouw Fiorenza. Ze kregen zoon Massimo, die nu nog in Zwitserland woont, terwijl Enrico na zijn pensionering in 1992 met Fiorenza in zijn Toscaanse geboortestreek is gaan wonen. Het echtpaar streek neer in Marina di Pietrasanta. Sindsdien was Enrico vaak in zijn moestuin te vinden.

Toen Pieri werd gevraagd mee te helpen om in zijn geboorteplaatsje een museum rondom het oorlogsdrama op te richten, voelde hij daar eerst weinig voor. “Want over mijn ervaringen vertellen was steeds opnieuw mijn pijn vernieuwen”, schreef hij jaren later in een brief aan de Duitse president Joachim Gauck, waarin hij hem uitnodigde om het plaats delict te bezoeken. Gauck nam de uitnodiging aan, bezocht Sant’Anna di Stazzema in 2013 en ontmoette daar ook Pieri. Die was zich namelijk inmiddels toch vol voor het museum gaan inzetten. Hij leidde er vaak schoolklassen rond. “Wanneer ik terneergeslagen ben, doet een ochtend met die kinderen me altijd goed.”

Europees burger van het jaar

Mede dankzij de getuigenis van Enrico Pieri zijn tien Duitse SS officieren in 2005 bij verstek door een Italiaanse militaire rechtbank tot levenslang veroordeeld voor hun aandeel in het bloedbad. Maar Duitsland kon ze niet uitleveren en ze hebben hun straf niet uitgezeten. In 2012 heeft Duitsland bepaald ze zelf niet te kunnen berechten.

Door zijn dramatische oorlogservaringen en nare ervaringen als gastarbeider in Zwitserland was Pieri een overtuigde fan van de Europese Unie geworden. In zijn tuin wapperden drie vlaggen: die van Italië, Zwitserland en de EU. In 2011 maakte het Europees Parlement hem ‘Europees burger van het jaar’ vanwege zijn inzet voor het levend houden van de herinneringen aan de Tweede Wereldoorlog. In zijn brief aan Gauck schreef Pieri: ‘Het is onze plicht om ons elke dag te herinneren dat de Europese Unie in Sant’Anna di Stazzema is geboren, en in de concentratiekampen, en op alle plekken waar tragedies hebben plaatsgevonden’.

Enrico Pieri werd op 19 april 1934 geboren in Sant’Anna di Stazzema en stierf op 10 december 2021 in Maria di Pietrasanta.

Trouw beschrijft het leven van onlangs overleden heel gewone of bekende mensen. Heeft u zelf een tip voor Naschrift? Mail ons via naschrift@trouw.nl.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden