Déjà VuPerzische Golf

Zijde en zorgen dankzij de VOC-post aan de Straat van Hormuz

Het fregat Zr.Ms. De Ruyter wordt in Den Helder uitgezwaaid bij vertrek naar de straat van Hormuz.Beeld EPA

Europa hecht al ruim vijf eeuwen lang belang aan de toegang tot de Perzische Golf. In 1507 veroverden de Portugezen het eiland Hormuz en maakten het onderdeel van hun rijk. Vanaf deze strategisch gelegen plek viel te handelen en het was een mooi tussenstation op weg naar het voor Portugal nog belangrijkere India.

In 1622 wisten de Perzen de vreemdelingen te verjagen van het eiland. Daarbij hadden ze hulp van de Britse East India Company. Die bedongen in het kader van voor-wat-hoort-wat handelsrechten en mogelijkheden voor hun eigen aanwezigheid.

Rond diezelfde tijd begon ook de Vereenigde Oostindische Compagnie (VOC) interesse te tonen voor de Straat van Hormuz. Het marinefregat, de Zr.Ms. De Ruyter, dat dinsdag vertrok voor een missie in de nu zo gespannen regio, is dus verre van het eerste Nederlandse schip in het gebied. Zo’n vierhonderd jaar geleden meldden zich in de wateren daar al boten met de Hollandse driekleur.

In 1623 streek de handelsonderneming met een handelskantoor neer in Gamron (het tegenwoordige Bandar Abbas) aan de Straat van Hormuz. Ook in de toenmalige Perzische hoofdstad Isfahan en in Lar, een halteplaats langs de karavaanroute tussen Isfahan en Gamron, kwamen posten. Want daar moest het goed vandaan komen waarin de VOC de meeste interesse had: zijde. Met fijne specerijen, peper en suiker konden extra’s worden verdiend.

Verleidingen op het gebied van drank en vrouwen

De VOC werkte deels via veelal Armeense en Indiase tussenhandelaren, maar deed ook zelf zaken. Voor toestemming liep veel via de sjah. Die had het moeilijk met zakendoen met een compagnie en gooide het liever op een akkoord met een collega-vorst. Aangezien de Nederlanden die niet hadden, moest het maar via diplomatieke relaties met de Republiek. In 1626 en 1627 verbleef zelfs een Perzische ambassadeur tijdelijk in de Nederlanden. Maar die was drukker met alle verleidingen op het gebied van drank en vrouwen dan met diplomatie. Het lukte de VOC, onder meer door nederigheid te tonen, om de gewenste handelsstromen op gang te brengen. In later jaren werd militair geweld niet altijd geschuwd. Tot twee keer toe werd een blokkade van de Perzische kust ingezet om gunstiger contracten af te dwingen.

De eerste decennia van Nederlandse aanwezigheid in Gamron waren het meest winstgevend. Door spanning tussen de Perzen en het Osmaanse Rijk waren de zijderoutes over land, dwars door het Midden-Oosten, beperkt en soms zelfs niet bruikbaar. De zeeroute om Afrika heen was een goed alternatief en door de beperkte aanvoer erg lucratief.

Het dek van een VOC-schip, getekend door Jan Brandes rond 1780.Beeld Rijksmuseum Amsterdam

Ontspanning tussen het Perzische en het Osmaanse Rijk veranderde dat. Zijde kon ook weer over land naar Europa. Door dat extra aanbod gingen de prijzen omlaag. In het veel oostelijker Bengalen (het tegenwoordige Bangladesh en omgeving) viel bovendien betere en ook nog eens goedkopere zijde te krijgen.

Meer een lastpost dan een handelspost

Winst maken werd voor de VOC een hele klus. Als de compagnie geen zijde afnam, verviel ook de contractueel overeengekomen fiscale vrijstelling en eiste de sjah alsnog belastingen. Sommige Nederlandse VOC-vertegenwoordigers bleken bovendien corrupt.

In de loop van de achttiende eeuw werd Bandar Abbas voor de compagnie meer een lastpost dan een handelspost. Vanaf 1722 werd zakendoen met het traditionele achterland ook nog eens heel moeilijk vanwege de verovering van Isfahan door de Afghanen.

Na het afstoten van de post in Gamron probeerde de VOC het nog een tijdlang vanaf het eiland Kareek (het huidige Kharg), dieper in de Perzische Golf. Maar ook daar bleken de kosten hoger dan de baten. De bestuurders van de VOC besloten de regio op te geven. Nog voor de voorgenomen ontruiming verdreef een lokale stam de Nederlanders in 1766 van Kareek.

Paul van der Steen bekijkt wekelijks het nieuws door een historische bril.

Correctie 31/01/20: ‘Vijfhonderd jaar geleden’ gewijzigd in ‘vierhonderd jaar geleden’.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden