Duits-Russische betrekkingen

Zestien jaar Merkel en Poetin: Een vaarwel zonder tranen, maar met zakelijk succes

De Duitse bondskanselier Angela Merkel tijdens haar laatste ontmoeting met de Russische president Vladimir Poetin in januari 2020 in Berlijn. Beeld Kay Nietfeld/dpa
De Duitse bondskanselier Angela Merkel tijdens haar laatste ontmoeting met de Russische president Vladimir Poetin in januari 2020 in Berlijn.Beeld Kay Nietfeld/dpa

Vrienden zijn ze niet, maar toch hielden Angela Merkel en Vladimir Poetin het zestien jaar lang goed met elkaar uit. Vrijdag bezoekt de Duitse leider vermoedelijk voor het laatst het Kremlin als bondskanselier.

Een van de eerste keren dat Vladimir Poetin en Angela Merkel elkaar in het Kremlin de hand schudden, grapte de toenmalige Duitse oppositieleider achteraf tegen haar medewerkers dat ze de ‘KGB-test’ had doorstaan. Naar eigen zeggen keek ze de Russische president die jarenlang voor de beruchte geheime dienst werkte recht in de ogen zonder haar blik ook maar een seconde af te wenden.

Dat was toen, in 2002. Inmiddels, bijna twee decennia later, zit zij al zestien jaar op het pluche in Berlijn en is hij al meer dan twintig jaar de baas in het Kremlin. Vrijdag ontmoeten de twee elkaar waarschijnlijk voor het laatst in een officiële context in Moskou, een maand voordat Merkel haar politieke carrière beëindigt.

Daarmee komt er een einde aan een lange relatie die ondanks vele obstakels door de jaren heen betrekkelijk stabiel was. Van alle westerse leiders onderhield Merkel namelijk met afstand de beste banden met haar Russische collega. De twee hadden regelmatig telefonisch contact en door de jaren heen kwamen ze meermaals bij elkaar op werkbezoek.

Een goede professionele verstandhouding

Hoewel van vriendschap geen sprake is, ontwikkelden Poetin en Merkel daardoor wel een goede professionele verstandhouding – iets wat in eerste instantie niet per se in de lijn der verwachting lag. De afgestudeerde fysicus Merkel trad namelijk in de schoenen van haar voorganger Gerhard Schröder die er een warme vriendschap met Poetin op nahield, zo bleek wel toen hij direct na zijn aftreden in 2005 een baan binnenhengelde als bestuursvoorzitter van Nord Stream, de pijpleiding die jaarlijks 55 miljard kubieke meter Russisch gas over de bodem van de Oostzee naar Duitsland pompt.

Dat Merkel haar voorganger achternagaat, is onwaarschijnlijk. Maar desalniettemin wisten zij en Poetin elkaar de afgelopen zestien jaar makkelijk te vinden. Misschien wel vanwege een gedeeld verleden aan de ‘andere’ kant van de muur. Zij groeide op in de DDR, hij in de Sovjet-Unie. Poetin spreekt bovendien vloeiend Duits, een taal die hij perfectioneerde gedurende zijn periode als inlichtingenofficier in het Oost-Duitse Dresden in de jaren tachtig.

Merkel spreekt op haar beurt een aardig woordje Russisch. Als tiener verslond ze de klassiekers van Tolstoj en Dostojevski, en tijdens haar middelbare schooltijd won ze zelfs een reis naar Moskou vanwege haar goede beheersing van de taal. Hoewel Poetin en Merkel bij onderlinge ontmoetingen doorgaans hun eigen taal spreken, verklaarden hun medewerkers al eens dat ze hun tolken met regelmaat aanvullen of verbeteren.

De oubollige domineesdochter versus de oppervlakkige macho

Toch vallen met name de verschillen tussen beide leiders in eerste instantie op. Leg de vakantiefoto’s maar eens naast elkaar. Zij lijkt met haar driekwartbroek, wandelstokken en rood-wit geblokte bloes rechtstreeks uit een ANWB-brochure gelopen, terwijl hij in zijn blote bast te paard of met een vers gevangen snoek in zijn handen eerder doet denken aan een actiefiguur uit de folder van een speelgoedwinkel. De oubollige domineesdochter versus de oppervlakkige macho. Het contrast kan haast niet groter.

Maar zegt dat verschil in uiterlijk vertoon iets over de inhoud? Volgens Merkels biograaf Stefan Kornelius niet. Hij schreef in zijn biografie over de bondskanselier hoe Merkel en Poetin hem doen denken aan twee echtelieden die elkaar na een jarenlang huwelijk door en door kennen. Alle trucjes, alle smoesjes, alle zwaktes.

Dat laatste bleek wel in januari 2007, in een periode dat het Westen Poetin nog als mogelijke partner zag. Merkel was destijds op bezoek in een buitenhuis van Poetin in de kustplaats Sotsji. Terwijl de twee in overleg waren, kwam Poetins hond Konni het vertrek binnenlopen. De zwarte labrador ging bij Merkel zitten en de bondskanselier, die als de dood is voor honden, kromp ineen in haar stoel, terwijl Poetin nog eens achterover leunde in de zijne.

De toon werd bitser

Het was intimidatie van het geraffineerde soort en achteraf bezien een symbool voor het begin van de verslechterende relaties tussen oost en west. Naarmate Poetin zich in de jaren daarna steeds uitdrukkelijker als een despoot opstelde en het Westen steeds harder naar hem uithaalde, werd ook de toon tussen Poetin en Merkel bitser. Zoals in 2012 toen Merkel op bezoek in Sint-Petersburg reageerde op een vraag over de mediavrijheid in Rusland: “Als ik elke keer dat in een krant opensla chagrijnig zou worden, houd ik het nog geen drie dagen uit als bondskanselier”.

Merkel en Poetin tijdens een onderonsje in Parijs, tijdens de eerste editie van het Vredesforum in 2018. Beeld EPA
Merkel en Poetin tijdens een onderonsje in Parijs, tijdens de eerste editie van het Vredesforum in 2018.Beeld EPA

Maar nooit gooide Merkel de deur helemaal dicht. Eerder stelde ze zich realistisch op ten opzichte van Poetin. Daardoor lukte het haar om zelfs in tijden van ijskoude relaties tussen het Westen en Moskou – vanwege onder meer de oorlog in Georgië in 2008, de annexatie van de Krim in 2014 en het voortdurende conflict in Oost-Oekraïne – nog contact met hem te onderhouden.

Geduld en kennis van zaken

Wat dat betreft past haar Ruslandbeleid naadloos in de traditie van de zogeheten West-Duitse Ostpolitik ten tijde van de Koude Oorlog. Die onvermoeibare pogingen tot toenadering met de communistische leiders aan de andere kant van de Berlijnse Muur waren eveneens het toonbeeld van geduld, kennis van zaken en realistische verwachtingen.

Met diezelfde houding verdiende de bondskanselier ook respect in het Kremlin. Bijvoorbeeld in 2008 toen ze weigerde te bezwijken onder de druk vanuit onder meer Washington om Georgië en Oekraïne op het pad richting Navo-lidmaatschap te zetten. Merkel wist mede door haar eigen verleden in een satellietstaat van de Sovjet-Unie als geen ander dat Poetin daar nooit akkoord mee zou gaan.

Enorme economische belangen

Tegelijkertijd spelen er in de onderlinge relaties tussen Moskou en Berlijn van oudsher enorme economische belangen mee op de achtergrond. Het toverwoord in de hedendaagse betrekkingen tussen de twee hoofdsteden is Nord Stream 2: de tweede pijpleiding die vanaf eind dit jaar de hoeveelheid Russisch gas uit Duitse fornuizen verdubbelt. Daarnaast zijn er meer dan 4000 Duitse bedrijven actief op de Russische markt en bereikte de Duitse investeringen in Rusland in 2018 nog een recordhoogte van 3,8 miljard euro.

Ongetwijfeld zal Merkel vrijdag achter gesloten deuren even de Europese moraalridder uithangen door de talloze mensenrechtenschendingen in Rusland aan de kaak stellen en aan te dringen op een vreedzame oplossing in Oekraïne. Maar voordat ze voor de laatste keer als bondskanselier vertrekt uit Moskou, zal er hoe dan ook worden geproost op de voltooiing van het kroonjuweel van zestien jaar pragmatisch-realistische Ostpolitik: Nord Stream 2.

Lees ook:

Deze foto van Poetin en Merkel lijkt een vakantiekiekje, maar achter gesloten deuren was het bittere ernst

Bezien door de camera’s van de pers leek de ontmoeting tussen de Russische president Vladimir Poetin en de Duitse bondskanselier Angela Merkel een vakantiekiekje, maar achter gesloten deuren was het bittere ernst.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden