Bondskanselier Angela Merkel bij de opening van het Arkona windpark in Sassnitz.

ReportageAfscheid van een crisiskanselier

Ze had grote plannen, maar de Duitse Energiewende stokte juist onder klimaatkanselier Angela Merkel

Bondskanselier Angela Merkel bij de opening van het Arkona windpark in Sassnitz.Beeld AFP

Klimaatkanselier werd bondskanselier Angela Merkel in haar begindagen genoemd. Maar in Duitsland klinkt ook veel kritiek op de erfenis die ze achterlaat. En dat is te merken in de huidige verkiezingscampagne waar het klimaat een van de belangrijkste thema’s is.

Helena Marschall puft even uit op een Berlijns terras voor een late lunch. Met haar organisatie Fridays for Future bereidt ze vlak voor de Bondsdagverkiezingen een massaal klimaatprotest voor en er moet nog heel veel gebeuren. “In honderden Duitse steden zullen vrijdag mensen de straat op gaan. We moeten routes uitstippelen, podia regelen, posters en stickers drukken, mensen via sociale media mobiliseren, noem maar op!”

De demonstranten zullen de politici oproepen meer te doen om de klimaatcrisis te bezweren, zegt de 19-jarige studente politicologie en economie. “Wat er gebeurt bij de verkiezingen zal bepalend zijn voor de toekomst van mijn generatie. Maar veel jongeren kunnen nog niet stemmen, ook al zullen zij de meeste last van de klimaatcrisis ondervinden.”

Een crisis die volgens Marschall ook de vertrekkende bondskanselier Angela Merkel aan te rekenen valt. “Zestien jaar is ze bondskanselier geweest, dat is bijna mijn hele leven! En in die tijd hebben we een dramatische stijging van uitstoot gezien, heeft Duitsland voortdurend zijn klimaatdoelen gemist en is er nog altijd flink geïnvesteerd in fossiele brandstoffen. Als we werkelijk de overgang naar duurzame energie willen ­maken en ons aan het klimaatverdrag van Parijs willen houden, dan zullen we op zijn laatst in 2030 afstand moeten doen van ­kolen”, somt Marschall woedend op, terwijl ze met haar vuist op het terrastafeltje slaat. “Maar de Duitse regering onder Merkel pompt nog steeds miljoenen euro’s per jaar in de kolenindustrie. Die industrie bestaat uit machtige bedrijven met een sterke lobby. Belangen uit het verleden worden nu in leven gehouden ten koste van mijn generatie.”

Afscheid van een crisiskanselier

Als bondskanselier moest Angela Merkel niet alleen Duitsland maar ook Europa door een ongekende reeks crises heen loodsen, van de financiële crisis tot de coronapandemie. Hoe heeft zij die de afgelopen zestien jaar het hoofd geboden? Bij Merkels vertrek maakt Trouw de balans op. Dit is deel 4.

Ook de steun van Merkels regering aan Nord Stream 2 kan Marschall niet bekoren. De onderzeese pijplijn tussen Rusland en Duitsland is zo goed als klaar voor gebruik, maar het debat erover woedt nog hevig. ­Volgens tegenstanders is een megaproject rondom een fossiele brandstof niet te rechtvaardigen terwijl de wereld probeert de opwarming van de aarde tegen te gaan. Voorstanders zien de gaspijplijn als tussenstap die nodig is in de periode dat het gebruik van kolen wordt afgebouwd maar er nog niet voldoende groene energie voorradig is. Voor Marschall is het duidelijk. “Die ­gaspijplijn hebben we helemaal niet nodig, maar daardoor komen er wel weer tonnen methaan in de atmosfeer terecht.”

Merkel als klimaatkoploper

Marschall is zeker niet de enige kiezer die zich opwindt over de klimaatcrisis. Eerder deze maand concludeerde de Duitse omroep ZDF na een opiniepeiling dat 43 procent van de ondervraagden klimaatverandering en het milieu als de belangrijkste problemen zien, meer bijvoorbeeld nog dan de pandemie die 30 procent als eerste zorg ­beschouwt.

De beelden afgelopen zomer van hevige overstromingen die dorpen verwoestten en het leven kostte aan bijna tweehonderd mensen hebben hierbij zeker een rol gespeeld. “Het is verschrikkelijk. Het Duits heeft eigenlijk geen woorden voor de verwoesting die hier is aangericht”, zei Merkel na een bezoek aan het getroffen dorp Schuld. Ook legde ze een duidelijke link tussen het natuurgeweld en klimaatverandering. “We moeten opschieten. We moeten sneller zijn in de strijd tegen klimaatverandering.”

De verkiezingsposters die al weken het Duitse straatbeeld bepalen, maken duidelijk dat de meeste politieke partijen het thema klimaat hoog op de agenda hebben staan. ‘Kanselier voor klimaatbescherming’ staat bijvoorbeeld op levensgrote afbeeldingen van SPD-kandidaat Olaf Scholz te lezen. Die Linke pleit op haar posters voor gratis gebruik van bus en metro. En mochten de politici het klimaat even zijn vergeten, dan herinneren activisten hen er wel aan. Bijvoorbeeld het groepje jongeren dat in Berlijn in hongerstaking is gegaan en een live tv-gesprek eist met de belangrijkste lijsttrekkers. Greenpeace ontrolde op het station van Berlijn een banner van drie verdiepingen in de vorm van een levensgrote vacaturetekst. ‘Gezocht: een klimaatkanselier’. Eentje die ervoor zorgt dat Duitsland in 2035 alleen nog maar duurzame energie gebruikt, staat erbij als aanbeveling.

In Feldheim, ten zuiden van Berlijn, is de ‘Energiewende’ al realiteit: de dorpsbewoners wekken zelf hun energie en warmte op. Beeld Marcus Reichmann
In Feldheim, ten zuiden van Berlijn, is de ‘Energiewende’ al realiteit: de dorpsbewoners wekken zelf hun energie en warmte op.Beeld Marcus Reichmann

‘Klimaatkanselier’, zo werd Merkel aan het begin van haar regeerperiode nog liefkozend genoemd. En die titel is, terugkijkend op zestien jaar Merkel, volgens Pieter Pauw nog altijd gerechtvaardigd. Als onderzoeker aan de Frankfurt School of Finance and ­Management volgt Pauw het internationale klimaatbeleid op de voet. “We moeten niet de fout maken om met de kennis van nu naar de afgelopen zestien jaar te kijken. Met name in de beginjaren liep Merkel helemaal voorop en heeft ze klimaatverandering op alle internationale podia – van de EU tot de G7 en G20 – op de agenda gezet toen andere regeringsleiders zich nog af vroegen wat dat eigenlijk precies was.

Keerpunt in het beleid

In eigen land was Merkel ondertussen verantwoordelijk voor een historisch keerpunt in het Duitse energiebeleid, toen ze tien jaar geleden de Energiewende lanceerde, direct na de ramp met een kerncentrale in het Japanse Fukushima. Merkel, die eerst voorstander was van kernenergie, kondigde aan dat Duitsland alle kerncentrales zou sluiten om compleet op duurzame energie over te schakelen.

“Fukushima was eigenlijk het laatste ­zetje voor de Energiewende”, zegt Pauw. “Er bestond in Duitsland al een heel brede beweging tegen kernenergie, Merkel herkende het momentum. Vaak wordt haar verweten dat ze reactief is. Als al lang duidelijk is dat er iets moet gebeuren wacht Merkel tot er een juist moment komt, en toont dan pas leiderschap.”

De Energiewende werd in binnen- en buitenland een begrip. “Op klimaatconferenties stond het in koeienletters boven het Duitse paviljoen, alsof het om een inter­nationaal woord gaat dat bijvoorbeeld ook in het Frans gebruikt kan worden”, zegt Pauw. “En ook hier is Energiewende een bekende term, een woord dat iedere Duitser kent.”

Windmolenonderdelen in ecodorp Feldheim. Beeld Marcus Reichmann
Windmolenonderdelen in ecodorp Feldheim.Beeld Marcus Reichmann

Een woord dat met de verkiezingen in aantocht ook in de programmaboekjes van de meeste politieke partijen terecht is gekomen. Zowel de CDU/CSU als de SPD beloven een klimaatneutraal Duitsland in 2045, die Linke denkt dat al in 2035 voor elkaar te kunnen krijgen. En dat is zelfs eerder dan de Groenen; volgens die partij zou Duitsland over twintig jaar klimaatneutraal kunnen zijn als in 2035 inderdaad alle energie van duurzame bronnen komt. Over het doel zijn ze duidelijk, de weg ernaartoe blijft in de meeste programma’s nog vaag.

Grote graafmachines op zoek naar bruinkool vormen tien jaar na Fukushima nog altijd onderdeel van het Duitse landschap. ­Bijna een kwart van de energie die in Duitsland wordt opgewekt komt vooralsnog uit kolen. Maar groene bronnen zijn in opmars en inmiddels goed voor bijna de helft van de opgewekte energie.

Groene revolutie in Feldheim

Op steeds meer plekken duiken dan ook de wieken van windmolens op. Bijvoorbeeld bij het dorp Feldheim, zo’n 90 kilometer ten zuiden van Berlijn, waar tientallen wind­turbines in een strakke lijn staan opgesteld. Een weg langs velden met zonnepanelen die met het licht meedraaien leidt naar het dorp. Veel meer dan een straat is Feldheim niet; er is geen winkel, school of kerk. Achter het slaperige decor gaat een groene revolutie schuil, want in Feldheim is de Energiewende al realiteit. Ver voordat Merkel haar energietransitie ook maar had aangekondigd, wekten de dorpsbewoners al zelf hun elektriciteit en warmte op.

Nu klimaatbeleid een belangrijk thema in de campagne is, weten ook politici het duurzame dorp te vinden, zegt Kathleen Thompson, die al jaren rondleidingen door Feldheim verzorgt. Want ministers en ­parlementariërs zijn zeker niet de enige ­belangstellenden. “Jaarlijks komen hier meer dan drieduizend bezoekers uit de hele wereld een kijkje nemen.”

Voor hun ontvangst is in een boerderij aan het begin van het dorp een bezoekerscentrum opgetuigd met een kleine expositie. Op de binnenplaats staat een wiek van de eerste generatie windturbines die halverwege de jaren negentig in Feldheim werden neergezet. Het was destijds een idee van student Michael Raschemann, tegenwoordig hoofd van energiebedrijf Energiequelle, vertelt Thompson. “Hij kwam naar Feldheim omdat dit het hoogste punt is in de regio en het hier plat is. Met toestemming van de bewoners bouwde hij een paar windturbines; in een windmolen konden de bewoners ook zelf investeren. Niemand sprak destijds over duurzame energie, mensen waren nog tevreden met kernenergie.” Maar toen hun elektriciteitsrekening daalde, merkten de inwoners van Feldheim al snel de voordelen van groene energie. “In Duitsland is het normaal om tussen de 25 en 30 cent te betalen, hier betalen we 19 cent per kilowattuur.”

Hobbels op de weg naar energietransitie

In het windmolenpark laat Thompson de binnenkant van een van de 55 turbines zien. “Kijk, deze monitor toont hoeveel elektriciteit er wordt opgewekt; een windmolen is genoeg om het hele dorp van elektriciteit te voorzien. De elektriciteit van de andere windmolens wordt verkocht aan het nationale netwerk.”

Toen de olieprijs bleef stijgen, lieten de boeren uit de omgeving in 2008 naast het windmolenpark ook een biogasinstallatie bouwen die zij zelf bedienen. Die verwarmt niet alleen de varkensstal maar ook de huizen in het dorp. Dat gebeurt via een ondergronds buizensysteem, legt Thompson uit. “Omdat voor de aanleg de straten toch al openlagen hebben we in één moeite door een eigen elektriciteitsnetwerk aangelegd.”

Met een eigen elektriciteitsnetwerk en een verwarmingssysteem is Feldheim nu helemaal zelfvoorzienend met behulp van 100 procent duurzame bronnen. Of heel Duitsland binnen afzienbare tijd ook zo’n Energiewende kan doormaken? Thompson aarzelt. “Ik wil graag denken dat het realistisch is, maar het zal niet gemakkelijk te organiseren zijn. Hier hebben we veel land, maar je kunt niet overal windmolens bouwen. En je zult de energie van de ene kant van het land naar de andere moeten zien te krijgen. Nu staan er bijvoorbeeld veel windmolens in het noorden, terwijl de meeste industrie in het zuiden van het land is gevestigd.”

Feldheim heeft zijn eigen gedecentraliseerde netwerken aangelegd. Ook dat is op grote schaal onmogelijk, zegt Thompson. Bovendien heeft het dorp al ervaren welke hobbels de weg naar energietransitie kent. “Misschien was de bureaucratische rompslomp nog wel het grootste obstakel dat overwonnen moest worden. Met al die vergunningen aanvragen en analyses maken ben je zo een paar jaar kwijt.”

Weerstand tegen de ‘Autodiktatur’

Om zonne- en windenergie sneller ontwikkeld te krijgen, moeten de procedures simpeler, zegt ook Pieter Pauw. Maar om Duitsland op tijd klimaatneutraal te maken is volgens hem nog veel meer nodig. Onder Merkel is de auto-industrie bijvoorbeeld ontzien. “En dat terwijl de uitstoot van verkeer is toegenomen en er op grote schaal is gefraudeerd met sjoemelsoftware. Daar is voor het klimaat weinig winst behaald. Discussies over een maximumsnelheid op de Autobahn lopen al jaren zonder dat er politieke besluiten worden genomen.”

Onder de bevolking groeit de weerstand tegen deze ‘Autodiktatur’. Maar volgens Pauw durft de politiek het nog niet aan. “Merkel heeft in haar klimaatpolitiek de ­auto-industrie links laten liggen. Er werken meer dan 800.000 mensen in die branche en indirect nog veel meer. De hele sector is verantwoordelijk voor zo’n 8 procent van de Duitse economie; wereldwijd kent iedereen Duitse merken als BMW en Mercedes. De autolobby is heel sterk in Duitsland. Vergeet niet dat automobilisten ook kiezers zijn.”

Bondskanselier Angela Merkel in 2019, na de opening van de International Auto Show in Frankfurt. Beeld AFP
Bondskanselier Angela Merkel in 2019, na de opening van de International Auto Show in Frankfurt.Beeld AFP

Een nieuwe bondskanselier zal volgens Pauw korte metten moeten maken met de Autodiktatur, om Duitsland op tijd klimaatneutraal te maken. Merkel heeft op dit punt te weinig gedaan, zegt hij. “De regering is onlangs zelfs op de vingers getikt door het Bundesverfassungsgericht, dat is het gerechtshof in Karslruhe dat toetst of het beleid wel in lijn is met de grondwet. De zaak was aangespannen door een groep jongeren die van mening is dat het gebrekkige klimaatbeleid niet strookt met de grondwet, omdat hiermee de toekomst van de jongeren wordt bedreigd. De rechter gaf hun ­gelijk en heeft de regering opgedragen de klimaatdoelen aan te scherpen.”

Dat was inderdaad een hele overwinning, erkent Helena Marschall van Fridays for ­Future, een van de organisaties die de regering voor de rechter daagden. “Na de uitspraak zijn de klimaatdoelen voor 2030 iets aangescherpt, maar het is nog niet genoeg. We kunnen niet na elke klimaatwet naar de rechter stappen. Deze processen kosten veel tijd. En tijd kunnen we nou juist niet verliezen in de strijd tegen de klimaatcrisis.”

Een strijd die de studente niet vanuit de collegebanken maar op straat wil voeren. “We weten dat er geen verandering komt als we het niet eisen. Dit gevecht is niet makkelijk, en op sommige dagen is het echt frustrerend om te strijden tegen de gevestigde starre structuren.”

Ook daarom verheugt Marschall zich op het protest van morgen. “Het geeft mij veel kracht om met zoveel mensen actie te voeren. Te weten dat er anderen zijn die er hetzelfde over denken. Om samen te schreeuwen en te dansen. We hebben niet alle oplossingen maar we weten dat ze bestaan.”

Lees ook:

Hoe haar jeugd in Oost-Duitsland Angela Merkel tot ultiem crisismanager vormde

Na zestien jaar vertrekt Angela Merkel binnenkort als bondskanselier van Duitsland. Door vriend en vijand wordt ze geroemd om haar (mensen)kennis en gebrek aan ego. Kwaliteiten die ze tijdens haar jeugd in Oost-Duitsland met de paplepel kreeg ingegoten.

Deze lessen trok Merkel uit de financiële crisis van 2008

Angela Merkel beleefde haar vuurdoop als crisiskanselier tijdens de financiële crisis van 2008. De lessen - positief en negatief - die ze daar leerde, paste ze het afgelopen anderhalve jaar toe in de economische bestrijding van de coronacrisis.

Hoezo, ‘wir schaffen das’ – dachten ze in Chemnitz

Het is één van de meest bepalende uitspraken van Merkels bondskanselierschap:
‘Wir schaffen das’. Extreemrechts kreeg mede daardoor de wind in de rug. Terug naar Chemnitz, waar dat gedachtegoed nog alom aanwezig is.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden