Leiderschap China

Xi Jinping maakt zich op voor zijn derde termijn. Maar hoe stevig zit hij nog in zijn zadel?

Bezoekers bij de tentoonstelling ‘Forging Ahead in the New Era‘ (Voorwaarts in het Nieuwe Tijdperk) in Peking, 12 oktober 2022. De tentoonstelling is een overzicht van de twee termijnen van Xi Jinping als leider van de Communistische Partij. Beeld AFP
Bezoekers bij de tentoonstelling ‘Forging Ahead in the New Era‘ (Voorwaarts in het Nieuwe Tijdperk) in Peking, 12 oktober 2022. De tentoonstelling is een overzicht van de twee termijnen van Xi Jinping als leider van de Communistische Partij.Beeld AFP

Na tien jaar staat de Communistische Partij een stuk steviger dan toen Xi Jinping aantrad. Komende week wordt hij door het Partijcongres voor de derde keer als leider gekozen. Maar de onbuigzame Xi zal moeten leren versoepelen als hij aan het roer wil blijven.

Eva Rammeloo

Het dorpje Liangjiahui, gelegen tussen geelbruine bergruggen, is een bedevaartsoord. Groepjes partijleden struinen langs de grot waar Xi naar verluidt sliep, langs de waterput die hij liet bouwen, en door het museumpje met foto’s van Xi als jonge, slanke hoofdrolspeler in een nostalgische film.

Het is Xi Jinpings coming of age. De voornaamste boodschap: Xi leed zwaar tijdens de Culturele Revolutie, toen hij naar het platteland werd gestuurd om te werken en te leren van de boeren. Maar hij kwam er ‘roder dan rood’ uit.

Zijn biografieën zijn zorgvuldig geboetseerde propagandawerken. Dat past in de traditie van de Communistische Partij (CCP): echte revolutionairen hebben geen privéleven. Weinig Chinezen weten wie Xi écht is. Humorloos en koppig, zo wordt gezegd. En volgens zijn tweede echtgenote, de zangeres Peng Liyuan, hangt hij graag op de bank. Naar feestjes en recepties gaat hij liever niet.

Aan interviews doet hij niet. Xi is een enigma. Pas tijdens de tien jaar dat hij nu aan de macht is, laat hij zien waar hij voor staat. Niet per se voor het volk, maar voor de partij. Achter dat lobberige uiterlijk van een vriendelijke oom, schuilt een machtsbeluste idealist.

Met dank aan Xi senior

Hij komt er niet op eigen merites. Tijdens zijn tocht door het partijapparaat, krijgt hij regelmatig een kontje van de connecties van zijn vader, de revolutionaire held Xi Zhongxun. De hoge verwachtingen als Xi in 2012 aantreedt als partijleider hebben alles te maken met die hervormingsgezinde vader. Xi Zhongxun was degene die Deng Xiaoping, China’s leider in de jaren tachtig, overhaalde om de zuidelijke stad Guangzhou haar eigen regels te laten maken. Dat stimuleerde de productie en export, en leverde Guangzhou de bijnaam ‘fabriek van de wereld’ op. Het was een beslissend moment in China’s integratie in de wereldeconomie.

Maar tot ieders verrassing kiest de jonge Xi een andere weg dan Xi senior. Geen liberalisering, maar sterkere staatsbedrijven. De economie staat in dienst van de Partij, niet andersom. Xi toont zich een idealist pur sang, en dat blijkt precies wat de partij nodig heeft. Als hij aantreedt is de CCP verzwakt en broos. Bestuurders zijn jarenlang meer bezig geweest met geld verdienen dan het land besturen.

Schoon schip

Zoals iedere nieuwe leider begint hij een anti-corruptiecampagne om schoon schip te maken. Maar die van Xi gaat langer door en snijdt dieper. Er zijn weinig partijbonzen die zich níet verrijkt hebben. Zelf lijkt hij juist schoner dan schoon. Nog nooit kon iemand hem betrappen op hedonisme. En hoe goed journalisten ook zoeken, ze vinden geen weggesluisd geld, geen maîtresses en geen bacchanalen. Xi wordt gedreven door macht, niet door geld, concluderen waarnemers.

De nieuwe partijleider rekent af met bondgenoten van zijn oude rivaal Bo Xilai, die het ook op het hoogste leiderschap had voorzien. Vertrouwelingen van partij-ouderlingen zoals voorganger Jiang Zemin en Li Peng, de oud-burgemeester van Peking, moeten ook het veld ruimen. Partijprominenten moeten zich sowieso niet met zijn beleid bemoeien, meent Xi.

Niemand is veilig. Maar liefst drie leden van het politbureau, het hoogste CCP-orgaan, worden afgezet, net als twee hoge generaals. Hij vervangt ze allemaal door vertrouwelingen.

Alle monden gesnoerd

Om er zeker van te zijn dat ieder stukje beleid zijn goedkeuring heeft, graait Xi een scala aan voorzitterschappen bij elkaar. Van de nationale veiligheidscommissie en de commissie die werkt aan integratie van militair en civiel onderzoek, tot werkgroepen over financiële zaken, cyberveiligheid en Taiwan.

Tegen de tijd dat zijn tweede termijn ingaat, heeft hij in Zhongnanhai, het machtscentrum in Peking, niets meer te vrezen. Concurrerende facties die de CCP ten gronde kunnen richten, lijken verdwenen. Ook in de samenleving is alle kritiek grotendeels weggeveegd. Activisten, advocaten en journalisten zijn massaal de mond gesnoerd.

Op 25 oktober 2017 is Xi minder slank dan eind jaren zestig, maar op zijn gezicht prijkt nog dezelfde onpeilbare glimlach. De partijleider begint aan zijn tweede termijn, en presenteert in de Grote Hal van het Volk de zes mannen van het nieuwe staand comité van het politbureau.

Met één elleboog op het spreekgestoelte, draait Xi zijn hoofd een beetje zodat hij het rijtje partijbonzen kan bekijken. Staan de mannen in de houding voor de verzamelde wereldpers – of voor hun baas? ‘Wat jullie over hen willen weten, kun je ook wel in de krant lezen,’ zegt Xi plagend.

Goedkeuring van de Partij

Zijn zelfvertrouwen kent geen grenzen. Hij laat zich tot ‘Kernleider’ benoemen, en regelt een grondwetswijziging die de weg vrijmaakt voor een levenslang presidentschap. Terwijl hij in de sporen van Mao Zedong lijkt te treden, gruwelt Xi van de chaos waar de Grote Roerganger het land in liet vervallen. Maar Xi heeft het geluk dat hij president is in de 21e eeuw, en geavanceerde surveillancetechnologie tot zijn beschikking heeft. Neem alleen al de ruim 600 miljoen camera’s die iedere vierkante meter van de samenleving in de gaten houden. Of de scanners op het treinstation waar iedere reiziger zijn identiteitskaart langs moet halen.

De Partij is in de eerste jaren na zijn aantreden in 2012 best tevreden met haar partijleider. Xi pleit voor ‘nationale verjonging’ die de ‘Chinese Droom’ moet waarmaken. Die termen slaan op China’s revanche op de eeuw van ellende, de 19e eeuw waarin het land een speelbal was van de westerse mogendheden. De Kernleider moet de Partij terugbrengen op het ideologische pad waar voorgangers Jiang Zemin en Hu Jintao maar zo’n beetje overheen zwalkten. Op Xi’s netvlies staat de val van de Sovjet-Unie, dik twintig jaar eerder. De oorzaak: de Partij was de weg kwijt. Het is het nachtmerriescenario van de CCP.

Het zit Xi mee, want het land is sterker en welvarender. Met de miljarden die hij in de Nieuwe Zijderoute pompt, een schier eindeloos netwerk van infrastructurele projecten, sluist hij economische overcapaciteit weg, en koopt hij tegelijkertijd invloed zoals alleen een grootmacht dat kan.

Armoedebestrijding met een agenda

Maar als president lost hij ook échte problemen op. Bijvoorbeeld de diepgewortelde armoede. Het bereiken van een gematigd welvarende samenleving (xiaokang), staat bovenaan het lijstje met doelen die hij in 2014 presenteert. In 2020 mag geen Chinees meer arm zijn. Het hele land helpt mee. Van China Telecom dat internet aanlegt in uithoeken van het oerwoud, tot studenten die het platteland intrekken om huizen te bouwen of Engelse les te geven.

De campagne past in Xi’s ideologische agenda. Onder het mom van armoedebestrijding, kruipt de partij in de haarvaten van de samenleving. In Xinjiang, Tibet en Mongolië wordt ontevredenheid van minderheden afgekocht. Voor iedereen is er een inkomen, maar de partij bepaalt waar je dat inkomen verdient. En alle kinderen kunnen naar school, maar de lessen zijn in het Chinees. Wie nog afwijkt van de Han-Chinese standaard die de Communistische Partij uitdraagt, krijgt ‘bijscholing’, draait de gevangenis in of verdwijnt.

In Hongkong dwingt hij loyaliteit af met de Nationale Veiligheidswet die in 2021 wordt ingevoerd. Xi neemt een gecalculeerd risico. Hongkong is minder belangrijk voor de Chinese economie dan voorheen, maar de repressie kan Peking op buitenlandse sancties komen te staan.

Alles voor controle

Het is een zeldzaam risico, want Xi speelt liever op zeker. Controle gaat voor alles, ook vóór economische groei. Neem het inmiddels uitgemolken model van goedkope arbeid en export. Xi weigert het private bedrijfsleven meer ruimte te geven, terwijl duidelijk is dat innovatie van creatieve, onafhankelijke geesten komt.

Met zijn Gedeelde Welvaart-campagne wil hij liberalisme inperken. Hij versmalt de bandbreedte voor individuele wensen en ambities. Inmiddels staan staatsmedia vol met verhalen over Xi’s prestaties en inzichten. Scholieren en studenten krijgen les in het Xi Jinping gedachtegoed, in het bedrijfsleven zijn er speciale klasjes voor.

De rigide controle onder Xi’s recente politieke paradepaardje, de Zero Covid-campagne, vraagt het uiterste van de Chinezen. De partijleider wil een punt maken, namelijk dat zijn greep op het land niet verzwakt. Mogelijk is hij ook écht bang dat duizenden, zo niet miljoenen mensen overlijden aan Covid-19. Toch maakt hij een fout door te weigeren buitenlandse vaccins te importeren, en geen haast te maken met het inenten van kwetsbare ouderen.

Zijn band met het volk

Controlfreak Xi Jinping heeft zichzelf verantwoordelijk gemaakt voor alles. Het roept de vraag op of zijn vertrouwelingen ja-knikkers zijn, of hem van advies dienen. Voor hij tot hoogste leider werd benoemd, liet hij zich in een gesprek met Amerikaanse diplomaten eens ontvallen dat contact verliezen met het volk één van de grootste gevaren is voor het voortbestaan van de Communistische Partij.

Bij zijn tienjarig jubileum als partijleider is het de vraag hoe goed Xi eigenlijk nog weet wat er onder het volk speelt. De CCP lijkt hij vooralsnog onder controle te hebben, al lopen daar de meningen over uiteen. Cai Xia gaf vroeger les aan de Centrale Partijschool, en bekritiseert Xi’s bewind nu vanuit de VS. “Naarmate Xi’s heerschappij extremer wordt, zal de wrok die hij heeft opgewekt sterker worden. De concurrentie tussen facties binnen de Partij zal intenser, gecompliceerder en bruter worden dan ooit tevoren”, schrijft ze in Foreign Policy. Christopher Johnson, oud-China analist bij de CIA, denkt er anders over. “Als er onenigheid was binnen de top van de Partij, hadden we dat wel gehoord. Bij eerdere crises zoals na het bloedbad in 1989 en na de Sars-epidemie, was dat wel zo.”

Het partijcongres moet laten zien hoe stevig Xi Jinping staat. Waarnemers houden er rekening mee dat zijn macht de komende jaren minder wordt. Als de staat haar greep op de economie niet versoepelt, als de verhouding met het Westen verder verslechtert, en Peking weigert flexibeler met de coronacrisis om te gaan, zal de onbuigzame idealist Xi het steeds moeilijker krijgen.

Officieel zal hij de macht niet verliezen, maar zullen ambtenaren zijn beleid nog tot op de letter uitvoeren? Hij zou een ‘gebutste leider’ kunnen worden, suggereert Jude Blanchette, een Amerikaanse wetenschapper, gespecialiseerd in Chinese politiek. ‘Zijn belangrijkste beleidsuitspraken worden beleefd ontvangen en vervolgens summier genegeerd of (doelbewust) verkeerd geïnterpreteerd’, schrijft hij in een essay.

Xi Jinping mag zichzelf zien als een man die opstaat voor het volk, uiteindelijk draait alles om het voortbestaan van de Partij. Het kan niet lang meer duren voor hij afhankelijker is van de Partij, dan de Partij van hem.

Buitenlands beleid

In de buitenlandse betrekkingen ging Xi ook in de fout. Het verbond met de Russische president Poetin zette bijvoorbeeld de verhouding met het Westen op het spel. En hij onderschatte het belang van de gunfactor die assertieve diplomaten als wolf warriors in rap tempo verspeelden. De nieuwe grootmacht claimt haar plek op het wereldtoneel en pareert kritiek door het Chinese beleid te vergelijken met fouten van het westen. Populair is de bewering dat Chinees beleid in Xinjiang of Hongkong nauwelijks opweegt tegen de misdaden die Groot-Brittannië of Frankrijk als koloniale heersers begingen.

Het is retoriek die goed valt bij landen die zich knarsetandend neerleggen bij beslissingen van door het Westen gedomineerde organisaties zoals het IMF, de VN en de Wereldbank. Het zijn bondgenoten die Xi Jinping inzet als er bijvoorbeeld wordt gestemd over moties die de mensenrechtenschendingen onder de loep nemen.

Xi wil een alternatief wereldsysteem opzetten, met Peking als spil. En in Peking is Xi de spil. De CCP-leider heeft zichzelf zo belangrijk gemaakt, dat het afbreukrisico enorm is.

Toch zijn China’s ambities als grootmacht ondergeschikt aan Xi’s twee andere doelen: een sterke ideologie en binnenlandse stabiliteit.

Lees ook:

Hopeloos of niet – er zijn nog activisten in China. ‘We kunnen de stad overnemen, misschien zelfs het land’

De afgelopen tien jaar pakte de Chinese president Xi Jinping de oppositie tegen zijn regime keihard aan. Maar tijdens de lockdown van Shanghai kookte de verontwaardiging over. Er klinkt voorzichtig verzet. ‘We verdienden geld en negeerden het regime in Beijing – tot het niet meer kon.’

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden