Verrassingsakkoord

Wordt het nu opeens vrede in Nagorno-Karabach?

Azeri's vieren op 10 november 2020 in de straten van de hoofdstad Bakoe het akkoord dat Azerbeidzjan en Armenië sloten over het conflict in Nagorno-Karabach. Beeld AFP
Azeri's vieren op 10 november 2020 in de straten van de hoofdstad Bakoe het akkoord dat Azerbeidzjan en Armenië sloten over het conflict in Nagorno-Karabach.Beeld AFP

Azerbeidzjan en Armenië hebben een deal gesloten om het geweld in de betwiste regio Nagorno-Karabach te stoppen. Waar komt dat akkoord opeens vandaan en zal het standhouden?

Vrijwel vanuit het niets lag er maandagavond een nieuwe deal op tafel over Nagorno-Karabach. In het document komen de leiders van Armenië, Azerbeidzjan en Rusland verregaande afspraken overeen die een einde moeten maken aan de bloedige strijd over de betwiste regio op de Kaukasus die zes weken geleden oplaaide.

De regio wordt internationaal erkend als Azerbeidjaans grondgebied, maar staat in werkelijkheid al bijna dertig jaar onder controle van etnische Armeniërs. In oktober mislukten drie eerdere pogingen tot een staakt-het-vuren jammerlijk. Hoe duurzaam is de nieuwste versie en waarom komt die juist nu?

null Beeld Louman & Friso
Beeld Louman & Friso

Wat direct opvalt aan het akkoord is dat het met name voor Jerevan ongunstig uitpakt. Zo behoudt Azerbeidzjan alle gebieden, zowel in Nagorno-Karabach als daarbuiten, die het sinds het uitbreken van de onlusten op 27 september wist te veroveren. Daarnaast moet Armenië zich uit alle Azerbeidjaanse gebieden buiten Nagorno-Karabach terugtrekken die het sinds de wapenstilstand van 1994 militair bezet.

Nieuwe status quo

Om de nieuwe status quo in de regio te handhaven, strijken er bovendien bijna 2000 Russische vredestroepen neer die de stilgevallen frontlinie gaan bewaken. Ook houden zij toezicht op de aanleg van een veiligheidscorridor die Armenië verbindt met het gedeelte van Nagorno-Karabach dat nog wel onder controle staat van etnische Armeniërs. Tot slot komt er ook een weg over Armeens grondgebied die Azerbeidzjan verbindt met de autonome exclave Nachitsjevan die tussen Armenië, Iran en Turkije ligt ingeklemd.

Dat na de bekendmaking van de deal onlusten uitbraken in de Armeense hoofdstad Jerevan, is kortom niet zo verwonderlijk. Het document heeft op het eerste gezicht meer weg van een capitulatie dan een wapenstilstand of vredesdeal. Premier Nikol Pasjinian omschreef het akkoord dan ook als ‘onbeschrijflijk pijnlijk voor mij en voor ons volk.’

Protest in Jerevan. Beeld AP
Protest in Jerevan.Beeld AP

Dat hij desalniettemin zijn handtekening eronder zette, is begrijpelijk. Sinds het geweld in de regio losbarstte, heeft Armenië geen schijn van kans gehad tegen het Azerbeidjaanse leger. Bakoe heeft een veel breder defensiebudget en beschikt over een groter leger met modernere wapens. Daardoor boekten de Azerbeidjaanse strijdkrachten zege na zege en heroverden ze in rap tempo grote delen van het bezette gebied buiten Nagorno-Karabach en in de enclave zelf. Langer doorvechten zou voor Armenië vrijwel zeker neerkomen op meer nederlagen of zelfs verlies van de hele regio.

Die zwakke Armeense positie werpt tegelijkertijd de vraag op waarom Azerbeidzjan akkoord ging met de deal. Bakoe had net zo goed ervoor kunnen kiezen de triomftocht door te zetten en heel Nagorno-Karabach en de betwiste gebieden daarbuiten te veroveren. Dat het daar niet voor koos, heeft vermoedelijk met het aantal slachtoffers te maken. Onlangs stelde president Poetin dat het totaal aantal doden aan weerszijden van het conflict rond de 5000 ligt. Ondanks dat Bakoe geen officiële cijfers naar buiten brengt over de verliezen van het eigen leger, stierven er vermoedelijk al genoeg Azeri’s in het harnas.

Overwinningen op aartsvijanden

Langer doorvechten zou automatisch dus ook meer slachtoffers betekenen en lijkenkisten met militairen erin zijn over het algemeen niet goed voor politieke reputaties. Overwinningen op aartsvijanden daarentegen wel. Niet voor niets betitelde de Azerbeidzjaanse president Alijev het akkoord als de ‘capitulatie’ van Armenië. Daarbij veroverde het Azerbeidjaanse leger dit weekend de plaats Sjoesja in Nagorno-Karabach. Sjoesja is van grote symbolische waarde omdat het de tweede stad van de regio is en omdat het van oudsher geldt als het belangrijkste Azerbeidjaans cultureel centrum van de regio.

Of de deal ook op de lange termijn standhoudt, valt echter nog te bezien. Want als een militaire opmars zo makkelijk gaat, waarom dan later niet nog eens proberen? Het voorlopige antwoord op die vraag kwam dinsdag in de regio aan in de vorm van tien militaire vliegtuigen met aan boord de eerste Russische vredestroepen. Vooralsnog blijven zij minimaal vijf jaar, waardoor de kans op een nieuwe escalatie een stuk kleiner is.

Van echte vrede is hoe dan ook nog geen sprake. Voor Armenië is de deal simpelweg te vernederend en zijn de verliezen te groot om er een permanent vredesakkoord aan te verbinden. Nadat de leiders in Jerevan hun wonden hebben gelikt, zal er ook een gevoel van wraak de kop opsteken, net zoals dat dinsdag al gebeurde in de straten van de hoofdstad. Het huidige akkoord lijkt daarom vooralsnog bovenal een nieuw staakt-het-vuren vermomd als vredesdeal voor de lange termijn. Op de grond is dat voor de bevolking van Nagorno-Karabach een geschenk uit de hemel, maar op de lange termijn zal er meer moeten gebeuren.

Azerbeidzjan

Een akkoord van ‘historisch groot belang’ noemde de president van Azerbeidzjan Ilham Aliyev de gesloten deal. In de hoofdstad Bakoe werd na het nieuws feestgevierd; auto’s reden toeterend door de straten en mensen zwaaiden met de Azerische vlag en zongen het volkslied. Toch is niet iedereen tevreden over deze uitkomst. Sommige Azeri’s vragen zich af waarom het vechten is gestaakt terwijl hun land militair duidelijk de bovenliggende partij is. Bovendien vrezen zij de komst van Russische militairen naar Azerbeidzjan, dat vroeger onderdeel was van de Sovjet-Unie. “We stonden op het punt om heel Nagorno-Karabach terug te veroveren”, zei bijvoorbeeld Kiamala Aliyeva tegen persbureau Reuters. “Ik vertrouw Armenië niet en Rusland nog minder.”

Armenië

“Een akkoord dat ongelooflijk pijnlijk is voor mij en voor mijn volk”, zo omschreef de Armeense premier Nikol Pashinyan de deal. Maar een alternatief was er niet concludeerde hij na overleg met experts. Van een nederlaag wil de premier niet spreken. “Dit is geen overwinning maar ook geen nederlaag tenzij je jezelf als verslagen beschouwd”, zei hij. De menigte die in hoofdstad Jerevan de straat op ging leek zich vooral verraden te voelen door de ondertekening. De demonstranten eisten onder meer het ontslag van de premier, volgens hen was een overwinning in Nagorno-Karabach mogelijk geweest. “We zullen niet opgeven”, riepen ze terwijl ze het parlement en regeringsgebouwen bestormden.

Turkije

“Dit is een groot succes, een overwinning voor Azerbeidzjan”, zei de Turkse minister van buitenlandse zaken Mevlut Cavusoglu als reactie op de laatste ontwikkelingen. Ankara heeft Bakoe tijdens het conflict openlijk gesteund; zo hebben Turkse drones een belangrijke en misschien zelfs doorslaggevende rol gespeeld bij het militaire succes van Azerbeidzjan. Indirect heeft Turkije met de deal ook een succesje behaald. Doordat Azerbeidzjan een weg naar de Turks-Iraanse grens krijgt toegewezen, heeft Turkije nu een directe verbinding over land met zijn bondgenoot. Ankara hoopt bovendien een rol te gaan spelen bij het monitoren van het staakt-het-vuren. Armenië is daar fel op tegen en ook Moskou ziet dat liever niet gebeuren.

Rusland

Met de deal eist Moskou een hoofdrol bij de bemiddeling rondom Nagorno-Karabach op. Rusland – dat een militaire basis in Armenië heeft – laat op deze manier zien dat het nog altijd invloed heeft op de zuidelijke Kaukasus dat het als zijn achtertuin beschouwt. En daarmee troeft het land niet alleen concurrent Turkije af, dat bij de bemiddeling een bescheiden bijrol speelt, maar ook het Westen waar de aandacht voor de onrustige regio door eigen beslommeringen wat is verslapt. Bovendien krijgt Rusland ogen en oren op de grond doordat het troepen mag sturen om het akkoord te bewaken, iets wat het ruim dertig jaar geleden na de oorlog rondom Nagorno-Karabach ook al bepleitte maar destijds niet voor elkaar kreeg.

Nagorno-Karabach

Er bleef geen andere optie over dan de deal te ondertekenen want het risico om de hele enclave kwijt te raken aan Azerbeidzjan was te groot, reageerde Arayik Harutyunyan, de leider van Nagorno-Karabakh. Voor de burgers die in de afgelopen weken in de conflictzone vast zijn komen te zitten te midden van het geweld, brengt het akkoord wellicht wat rust om te rouwen om de vele doden en puin te ruimen. Maar vooralsnog hebben zij weinig zekerheid over hun toekomst. Kunnen de bewoners in gebieden waar Azerbeidzjan het voor het zeggen krijgt bijvoorbeeld geëvacueerd worden als zij willen vertrekken? Wat gebeurt er met de etnische Armeniërs die wel in dat gebied willen blijven wonen? En hoe zal de terugkeer van vluchtelingen die de enclave na de oorlog in de jaren negentig hebben verlaten eruit gaan zien?

Lees ook:

De tweede stad van Nagorno-Karabach valt, Azerbeidzjan kan opstomen naar de hoofdstad

Het bestuur in Nagorno-Karabach geeft toe dat het de tweede stad van het land niet langer onder controle heeft.

Is Poetin de controle kwijt over zijn eigen achtertuin?

De toenemende onrust in de voormalige Sovjetrepublieken werpt de vraag op of Rusland nog wel in staat is om invloed uit te oefenen in zijn eigen ‘achtertuin.’ Hoe ver reikt de macht van Poetin nog?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden