West-Papua

Woede in West-Papua na de dood van predikant Yeremia Zanambani; ‘Wij verwachten een nieuwe volksopstand’

Papoea-studenten protesteren voor de Amerikaanse ambassade in Jakarta tegen de overdracht in de jaren zestig van Nederlands Nieuw-Guinea aan Indonesië. Amerika vreesde destijds dat Indonesië in het communistische kamp terecht zou komen en oefende druk uit op Nederland om de kolonie over te dragen.Beeld HH, AFP

De moord op een predikant vestigt de aandacht op het oplaaiende conflict in West-Papua. ‘Wij verwachten binnenkort een nieuwe volksopstand’, zegt een Papoea-activist.

De noodlottige verwikkelingen in het Indonesische district Intan Jaya beginnen donderdag 17 september met een vuurgevecht tussen Papoea-rebellen en Indonesische regeringstroepen. Omdat het geweer van een gesneuvelde onderofficier is verdwenen, roept de lokale legercommandant de bevolking van het dorp Hitadipa bijeen bij een schoolgebouw dat is omgevormd tot militaire post. De commandant geeft de dorpelingen enkele dagen om het wapen terug te bezorgen. Komt het geweer niet terug, dan zullen zijn troepen het dorp verwoesten, dreigt hij. Hij stuurt zijn militairen er bovendien op uit om te achterhalen waar de rebellen zich schuilhouden.

Dat doen de militairen niet zachtzinnig. Getuigen zullen later aan de Indonesische mensenrechtencommissie vertellen dat ze militairen op zaterdag 19 september naar de plek zien gaan waar de protestantse predikant Yeremia Zanambani varkens houdt. De militairen verdenken de predikant er kennelijk van dat hij meer weet. Er klinken schoten en de geestelijke wordt zwaar bebloed aangetroffen. Hij is dan stervende. De mensenrechtencommissie zal in een rapport op 2 november concluderen dat de militairen de predikant eerst met een scherp object hebben gestoken en dat ze hem daarna hebben laten knielen “zodat het makkelijker was om hem te executeren”.

Beeld Brechtje Rood

Het bloedige voorval is tekenend voor het conflict in West-Papua, de meest oostelijke regio van Indonesië, waar Papoea-activisten sinds twee jaar hun strijd voor onafhankelijkheid opvoeren. De escalatie begon in december 2018, toen Papoea-strijders zo’n twintig arbeiders doodden die werkten aan een belangrijke weg door de jungle. Volgens de Indonesische regering gaat die weg economische ontwikkeling brengen. Maar veel Papoea’s vrezen dat de weg het vooral makkelijker zal maken voor het leger om troepen aan te voeren.

Afgedaan als halve wilden

Het conflict gaat terug tot de jaren zestig, toen Nederland onder internationale druk zijn kolonie Nieuw-Guinea overdroeg aan Indonesië, in afwachting van een referendum waarin de bevolking zich zou uitspreken over de toekomst. Dat referendum werd een farce: Indonesië wees zo’n duizend ‘vertegenwoordigers’ aan, die onder zware pressie voor aansluiting bij Indonesië kozen. Sindsdien broeit het in West-Papua, zoals het gebied nu wordt genoemd, en komt het af en toe tot opstanden.

Veel Papoea’s voelen zich niet thuis in Indonesië, omdat ze een ander volk zijn, overwegend christelijk, en met een donkerder huidskleur en een andere cultuur. Bovendien worden ze door veel Indonesiërs afgedaan als halve wilden.

‘Wij verwachten een nieuwe volksopstand’

De spanning liep vorig jaar verder op nadat islamitische Indonesiërs in de Javaanse stad Surabaya studentenhuizen van Papoea-studenten hadden aangevallen, omdat de studenten een Indonesische vlag kapot zouden hebben gemaakt en in het riool gegooid. ‘Apen!’ en ‘Varkens!’ schreeuwde de meute naar de Papoea’s en nadat internetfilmpjes daarvan viraal waren gegaan, ontstonden grote protesten in steden in West-Papua.

De toenemende onvrede is koren op de molen van de Verenigde Bevrijdingsbeweging voor West-Papua (ULMWP), de belangrijkste separatistische groepering, die een nieuw referendum over onafhankelijkheid eist. Ook de voornaamste gewapende groepen hebben zich geschaard achter deze beweging, waarvan de leiders in ballingschap leven in Groot-Brittannië, Australië en Nederland. “Het momentum groeit”, zegt de in Nederland wonende ULMWP-activist Raki Ap. “Wij verwachten binnenkort een nieuwe volksopstand.”

Hoewel onafhankelijke waarnemers het onafhankelijkheidsstreven doorgaans weinig kans geven, reageert Indonesië nerveus. De Indonesische regering heeft de mond vol van ‘dialoog’ met de Papoea’s en voortzetting van de huidige ‘speciale autonomie’ van het gebied, maar heeft de afgelopen twee jaar tegelijk duizenden extra militairen naar de regio gestuurd. Voorts probeert zij buitenlandse journalisten en mensenrechtenactivisten zo veel mogelijk uit het gebied te weren en pompt zij propaganda rond via sociale media. Volgens Amnesty zitten tientallen Papoea’s om politieke redenen in de gevangenis.

Drama onder het tapijt

Sinds de dood van predikant Yeremia Zanambani, die veel emoties veroorzaakte, doen de autoriteiten ook hun best om het drama onder het tapijt te vegen. Een politiewoordvoerder verklaarde dat de moord het werk is van ‘de gewapende criminele groep’, doelend op de rebellen, en het leger wil dat de kwestie wordt beoordeeld door een militair tribunaal. ‘Doofpot in Papua’ kopte het Indonesische weekblad Tempo onlangs al.

Om dit te voorkomen, pleitte de familie van de prediker vorige week publiekelijk voor berechting van verdachte militairen door een civiele rechtbank. Volgens Rode Zanambani, dochter van de dominee, hebben zij en haar verwanten er anders weinig vertrouwen in: “Wij zijn er niet zeker van dat een een militair tribunaal de waarheid aan het licht kan brengen”.

Druk op de ketel

Het escalerende conflict in West-Papua wordt woensdagmiddag besproken door de buitenlandcommissie van de Tweede Kamer. Activisten van de ULMWP, de belangrijkste separatistische beweging, kregen het onderwerp via GroenLinks op de agenda.

De ULMWP wil dat VN-mensenrechtenchef Michelle Bachelet een bezoek aan West-Papua brengt, om onderzoek te doen, en hoopt dat Nederland zich hiervoor wil inzetten. Maar of Bachelet ooit zal worden toegelaten tot West-Papua is onzeker, want Indonesië houdt pottenkijkers juist zo veel mogelijk buiten de deur. “We proberen de druk op de ketel te houden”, zegt ULMWP-activist Raki Ap.

Lees ook:

Hoe Pater Frans Lieshout aan Papua verknocht raakte

Pater Frans Lieshout kwam als twintiger terecht tussen de stammenoorlogen in Papua. Hij ervoer de zucht naar onafhankelijkheid en de repressie. “De Indonesiërs kwamen als rovers binnen.”

‘Alsof we halve beesten zijn’ - hoe West-Papua steeds verder wegdrijft van Indonesië

Nederland plantte ooit, een beetje per ongeluk, de zaadjes van nationalisme in West-Papua, Indonesische repressie deed de rest. Maar de kansen op onafhankelijkheid lijken klein.

West-Papua vreest de harde hand van Jakarta

Nadat Indonesië het internet afsloot en extra veiligheidstroepen naar West-Papua stuurde, komen er nu berichten over dodelijke confrontaties tussen politie en demonstranten uit het gebied.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden