null

Partijcongres CDU

Wie wordt de nieuwe Merkel?

Beeld Getty Images

Na een roerig jaar kiest de CDU dit weekend haar nieuwe partijvoorzitter. De partij verkeert in een identiteitscrisis en hoopt dat een nieuw gezicht duidelijkheid in de partij kan scheppen. In aanloop naar de nationale verkiezingen in de herfst van 2021, is de stemming een strijd om de ziel van de CDU geworden.

Drie witte mannen van middelbare leeftijd staan op het stembiljet. Alle drie komen ze uit het katholieke Sauerland in Noordrijn-Westfalen. De thuisbasis van de CDU, waar tradities, het gezin en het geloof hoog in het vaandel staan. Het zijn weinig spannende kandidaten om een boegbeeld als Angela Merkel op te volgen, de internationaal gerespecteerde matriarch uit het voormalige oosten. De vrouw die niet alleen Duitsland, maar ook Europa keer op keer door crises loodste.

Zo’n boegbeeld hoeft de nieuwe voorzitter nog niet te zijn, als hij maar voor eenheid in de partij zorgt. Want de partij ligt in duigen. Ooit wist de christelijke volkspartij liberale, conservatieve en sociaal-democratische kiezers te trekken. Bondskanseliers van het midden, Helmut Kohl en nu Angela Merkel bleven zo jarenlang aan het roer. Maar in een polariserende samenleving verliest de partij stemmen aan de opkomende Groenen en aan de rechts-extremistische AfD.

Ook CDU-leden zelf zoeken inspiratie aan de flanken en flirten met links en rechts. Die ontwikkeling betekende het einde van Merkels beoogde opvolger Annegret Kramp-Karrenbauer (AKK), de ‘mini-Merkel’ die in 2018 partijvoorzitter werd. Zij trad terug toen bleek dat ze de partij niet in de hand had. Opstandige CDU-leden in de deelstaat Thüringen probeerden de weg vrij te maken voor samenwerking met de extreem-rechtse AfD, geheel tegen partijbeleid in.

Vanavond, bijna een jaar na het terugtreden van AKK, begint eindelijk het CDU-partijcongres. Morgenochtend mogen 1001 CDU-leden hun stem uitbrengen op de geliefde conservatief Friedrich Merz (64), de man-van-het-midden Armin Laschet (59), of de progressieve outsider Norbert Röttgen (54). Alle drie hopen zij op hun manier de steigerende CDU weer tot bedaren te brengen. Hoe zien zij de toekomst van de partij en het land? Een overzicht van hun plannen.

Van links naar rechts: de groen-progressieve Norbert Röttgen, de conservatieve favoriet Friedrich Merz en de 'man van het midden' Armin Laschet  zijn de drie kandidaten om Angela Merkel op te volgen als partijvoorzitter van het CDU.  Beeld AFP
Van links naar rechts: de groen-progressieve Norbert Röttgen, de conservatieve favoriet Friedrich Merz en de 'man van het midden' Armin Laschet zijn de drie kandidaten om Angela Merkel op te volgen als partijvoorzitter van het CDU.Beeld AFP

Een nieuwe Merkel of een anti-Merkel?

Kandidaat Friedrich Merz presenteert zich als de anti-Merkel. Hij krijgt steun van CDU-leden die vinden dat de partij onder Angela Merkel van haar wortels is losgerukt. Zij wijzen erop dat Friedrich Merz het vertrouwen heeft van de traditionele Duitse middenstand. Hij kan in hun ogen voorkomen dat de CDU kiezers aan de AfD verliest. Merz wil dat de partij weer een sterk economisch karakter krijgt, een partij die lage belastingen en een kleine staat belooft.

Tegenstanders zien Merz als een man met oplossingen van gisteren. Op onderwerpen als het klimaat biedt hij weinig perspectief en zijn profiel zal een coalitie met de groene partij in de weg zitten. Daarbij stelt hij zich opstandig op binnen de CDU, in een tijd dat de partij eenheid verlangt. In november beschuldigde hij de partijtop ervan het partijcongres steeds uit te stellen om zijn tegenstander, Armin Laschet, de tijd te geven stemmen voor zich te winnen.

Want hoewel Friedrich Merz lang een grote voorsprong in de peilingen had, kwam Armin Laschet de afgelopen maanden dichterbij. Hij wordt beschouwd als de lieveling van de partijtop, heeft het joviale karakter waarmee hij bruggen kan slaan binnen de CDU en is een vertrouweling van Angela Merkel. Als minister-president van Noordrijn-Westfalen, de deelstaat met het grootste inwoneraantal, heeft hij de benodigde bestuurservaring die Friedrich Merz niet heeft. Toch verloor hij punten omdat hij lange tijd laks omging met de pandemie en de maatregelen veel te snel wilde versoepelen.

De derde kandidaat is Norbert Röttgen, die in eerste instantie weinig kans leek te maken, maar zich steeds handiger weet te profileren. Hij klom de afgelopen maanden verrassend snel in de peilingen. De oud-minister van milieu was ooit close met Merkel, maar verloor in 2012 het ministerschap en zijn aanzien in de partij na een nederlaag in de voor Duitsland belangrijke verkiezingen in Noordrijn-Westfalen. Toch kreeg hij recentelijk veel aandacht in de Duitse media met de boodschap dat hij de CDU ‘jonger, moderner en vrouwelijker’ wil maken. Hij positioneert zich als de kandidaat die kan voortborduren op de progressieve veranderingen in de CDU onder Angela Merkel.

Een progressieve of conservatieve CDU?

Met de boodschap dat hij de CDU vrouwelijker wil maken, raakt Röttgen een gevoelige snaar in de CDU. In de afgelopen jaren is er steeds meer kritiek dat de partij te mannelijk is. Reden voor Röttgen om te etaleren dat hij met Rijnland-Palts politica Ellen Demuth als zijn nummer twee campagne wil voeren voor het Bondskanselierschap. De 38-jarige Demuth belichaamt volgens hem alles wat een modernere CDU zou moeten zijn.

Ook kandidaat Friedrich Merz verkiest een vrouw voor de eventuele campagne om het Bondskanselierschap. Toch is hij tegen een vrouwenquotum voor leidende posities in de partij en verloor hij vertrouwen vanwege neerbuigende opmerkingen over vrouwen. Tegen die beschuldigingen verdedigde hij zich door te zeggen dat humor en ironie weinig ontwikkeld is in de Duitse ­samenleving.

Onder Merz zal de CDU ook geen vooruitgang boeken in de acceptatie van de lhbti-gemeenschap. Hoewel hij de invoering van het homohuwelijk steunde, vond hij dat dit te snel ging. De homoseksuele gezondheidsminister Jens Spahn, die campagne voert voor Armin Laschet, uitte vorig jaar felle kritiek op Friedrich Merz, die in een interview homoseksualiteit associeerde met pedofilie.

De Frauen-Union, de vrouwenvleugel in de partij, heeft zich daarom uitgesproken tegen Merz en schaart zich achter Röttgen en Laschet. Die twee hebben “met hun politieke ervaring, moderne politieke stijl en toekomstgerichte inhoud, de vaardigheden om de CDU tot ver in de toekomst te leiden”. Die aanbeveling van de vrouwenvleugel is belangrijk, omdat een derde van de CDU-leden die morgen mogen stemmen hier onderdeel van uitmaakt.

De conservatieve Friedrich Merz is favoriet om Angela Merkel op te volgen.  Beeld AFP
De conservatieve Friedrich Merz is favoriet om Angela Merkel op te volgen.Beeld AFP

Economie

Een thema waarop Friedrich Merz wel kan scoren is de economie. In de Bondsdag was hij een financieel expert en hij werkte daarna lang voor bedrijven als vermogensbeheerder BlackRock en chemiebedrijf BASF. Hij wordt gezien als een belangrijke vertegenwoordiger van de economen in de CDU.

Volgens een enquête van het zakelijk nieuwsblad Wirtschaftswoche vindt de helft van de ondervraagden dat Merz geschikt is om Duitslands economische problemen op te lossen, tegenover slechts negen procent voor Röttgen en zes procent voor Laschet.

Merz’ streven is om Duitse bedrijven internationaal te laten concurreren. Hij herinnert zijn kiezers aan de tijd dat Duitsland de apotheek van de wereld was en de auto-industrie nog floreerde. “De Duitse economie is al lange tijd in staat van beroering”, zei hij in een interview met Handelsblatt. “Duitsland is in het defensief gegaan.” Hij bepleit lagere belastingen en energieprijzen, betere digitale infrastructuur en is van plan om snellere technologische ontwikkeling in de autoindustrie te stimuleren.

Ook Laschet stelt zich op als een voorvechter van de Duitse industrie. Daar moet veel voor wijken, hoewel hij meer dan Friedrich Merz oog heeft voor werknemersrechten en beter samenwerkt met vakbonden. Merz baseert zijn politiek veel sterker op zijn geloof in de vrije markt. Op dat punt wijkt ook Röttgen af van Merz, die als buitenlandexpert vocht om het Chinese Huawei uit te sluiten van het Duitse 5G-netwerk, om spionage te voorkomen.

Armin Laschet geldt als de man van het midden.  Beeld AFP
Armin Laschet geldt als de man van het midden.Beeld AFP

Europa

Begin dit jaar had de-man-van-het-midden Armin Laschet kritiek op het Europabeleid van Angela Merkel. In zijn ogen ontbreekt het de regering Merkel vaak aan daadkracht en snelheid. Laschet wil een nauwere samenwerking met Frankrijk en hij vindt dat Europa meer zeggenschap mag krijgen op het gebied van veiligheid en economie. De pandemie maakte volgens hem duidelijk hoe onvolgroeid Europa nog is: “Het feit dat we in maart niet eens de eenvoudigste chirurgische maskers in heel Europa konden krijgen en afhankelijk waren van grootmachten, dat mag niet meer gebeuren.”

Hoewel Laschet zich vaak uitspreekt over Europa, wordt Norbert Röttgen gezien als de kandidaat met de meeste buitenlandervaring. Als voorzitter van het Bondsdag Buitenlandcomité heeft hij de internationale context van Duitsland goed in de vingers. Op dit thema positioneert hij zich fel tegen de regering van Merkel. In een interview met The New York Times zei hij dat het huidige buitenlandbeleid een “totale mislukking” is: de Bondskanselier weet alles, maar doet niets. In zijn ogen staat Europa voor een historische opgave zich te herpositioneren op het internationale toneel. Zo wil hij dat Europa minder op de Verenigde Staten leunt voor haar verdediging, hij wil de euro versterken en een nauwere samenwerking tussen Frankrijk en Duitsland.

Ook Merz vindt Europese integratie belangrijk. Maar hij geeft daarbij vooral zijn aandacht aan de grotere landen, terwijl Merkel ook oog had voor de kleinere landen in de Europese Unie. Merz zag de financiële hulppakketten voor Griekenland als een belangrijke reden voor het verlies van CDU-stemmers aan de AfD. Hij zou in het geval van een volgende crisis Griekenland uit de Europese Unie willen zetten.

Migratie

Als de eerste minister voor integratie van Noordrijn-Westfalen kreeg Armin Laschet van politieke vijanden de naam ‘Turkse Armin’, omdat hij zo’n genuanceerde aanpak voor integratie voorstelde. In 2015 steunde hij Angela Merkel volledig toen zij besloot de grenzen open te houden voor vluchtelingen.

Maar met de verkiezingen in zicht neemt Laschet hardere standpunten in als het aankomt op integratie. Bijvoorbeeld door migranten met een crimineel verleden het land uit te zetten. Net als Laschet vindt Norbert Röttgen het belangrijk dat Europa samenwerkt om de situatie voor vluchtelingen in kampen als het Griekse Moria te verbeteren. Röttgen was bijvoorbeeld groot voorstander van het opnemen van 5000 vluchtelingen uit het afgebrande kamp.

Dat vindt Friedrich Merz niet de verantwoordelijkheid van Duitsland. Hij zegt al jaren dat het liberale beleid van Merkel op het gebied van migratie kiezers in de armen van de AfD drijft. Recentelijk zei hij in een televisiedebat over de opvang van vluchtelingen in Duitsland: “Zonder de immigratie van 2015 en 2016 zouden we een miljoen minder werkloosheidsuitkeringen in Duitsland hebben.” Met strengere asielprocedures en het uitzetten van criminele migranten hoopt hij kiezers weg te kapen bij de AfD.

Oud-milieuminister Norber Röttgen geldt als de progressieve outsider.  Beeld AFP
Oud-milieuminister Norber Röttgen geldt als de progressieve outsider.Beeld AFP

Klimaat

De klimaatcrisis is misschien wel het belangrijkste thema in deze verkiezingsstrijd, omdat een mogelijke coalitie met de Groenen op tafel ligt. De groene partij wint in Duitsland aan populariteit en is vastbesloten om in de aankomende federale verkiezingen te gaan regeren.

Alle drie de kandidaten proberen zich daarom te presenteren als een geschikte kandidaat in een mogelijke coalitie met de Groenen. Toch blijft het bij Friedrich Merz en Armin Laschet maar de vraag of zo’n coalitie er daadwerkelijk zou komen. De twee kandidaten vinden niet dat de overheid met stevige klimaatmaatregelen moet ingrijpen, omdat zij bang zijn de Duitse industrie kapot te maken. Dat overtuigt de groene partij en klimaatactivisten niet. Luisa Neubauer, organisator van klimaatbeweging Fridays for Future, noemt de klimaatpunten van de twee kandidaten “griezelig”.

Norbert Röttgen is de enige kandidaat die op dit thema daadkracht toont. Hij heeft een goede relatie met politici van de Groenen. Daarnaast was hij als milieuminister in 2011 een architect van de energietransitie, net als van het plan om alle Duitse kernreactoren te sluiten voor 2022. Het klimaat vindt hij een belangrijk onderwerp en hij gelooft dat de CDU in deze hoek veel geloofwaardigheid heeft verloren. In zijn partijprogramma schrijft hij dat als de CDU niet op dit thema inzet, dat de partij “een hele generatie van voornamelijk jonge kiezers zal verliezen”.

De procedure

Meestal is de CDU-voorzitter ook de kandidaat voor het Bondskanselierschap in de federale verkiezingen in de herfst van 2021. Toch twijfelen partijleden of de beoogde kandidaten, Merz, Laschet en Röttgen het in zich hebben om Merkel te vervangen. Geen van hen heeft veel macht in de partij.

Daarom zou het kunnen dat een andere prominent naar voren wordt geschoven. Zo wordt de populaire gezondheidsminister Jens Spahn genoemd, hoewel hij al deel uitmaakt van het Laschet-team. Aannemelijker is een kandidatuur van Markus Söder, de voorzitter van CDU’s zusterpartij CSU. Hij heeft veel aanzien in de partij en als minister-president van Beieren heeft hij genoeg regeringservaring.

Lees ook:

Tijdens de coronacrisis schittert de afgeschreven Angela Merkel als vanouds
Angela Merkel, wier gezag tanende was, is plotseling ongekend populair. De coronacrisis brengt al haar talenten bij elkaar.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden