De Democraten en Republikeinen zullen elkaar deze week in haren vliegen over de voordracht van Amy Coney Barrett als rechter van het Hooggerechtshof.

AnalyseVerenigde Staten

Wie krijgt het Hooggerechtshof terug in zijn hok?

De Democraten en Republikeinen zullen elkaar deze week in haren vliegen over de voordracht van Amy Coney Barrett als rechter van het Hooggerechtshof.Beeld Reuters

In de Amerikaanse Senaat beginnen vandaag de hoorzittingen over de benoeming van Amy Coney Barrett, die de conservatieve meerderheid in het Amerikaanse Hooggerechtshof voor decennia kan bezegelen. En dat terwijl de bevolking als geheel juist progressiever wordt.

Ja, maar jij! Nee, dat moet jij nodig zeggen! Als twee echtelieden ruzie maken, kan je als buitenstaander zomaar de weg kwijtraken in de details waarmee ze elkaar om de oren slaan. Maar als buitenstaander kun je soms ook helderder zien dan de kijvende partijen zelf: de ruzie is éigenlijk terug te voeren op iets anders, een groter probleem, waar de twee kemphanen zelf slecht zicht op hebben.

Ook deze week zullen de gemoederen in politiek Amerika ongetwijfeld weer flink verhit raken, en zullen Democraten en Republikeinen elkaar in haren vliegen over de voordracht van Amy Coney Barrett als rechter van het Hooggerechtshof. Dat Hof telt negen leden, en een van hen, de progressieve rechter Ruth Bader-Ginsberg, overleed onlangs. President Trump nomineerde de conservatieve Barrett, en de Republikeinen in de Senaat proberen de wettelijk vereiste bekrachtiging door de Senaat er nog snel doorheen te jagen voor de verkiezingen; het is immers onzeker of ze daarna nog een meerderheid hebben.

Daar zal de belangrijkste ruzie dus over gaan: over die Republikeinse haast, die nogal opportunistisch aandoet. Want vier jaar geleden stierf een conservatieve rechter in het jaar voor de verkiezingen, en toen weigerden de Republikeinen in de Senaat om de kandidaat van toenmalig president Obama zelfs maar in behandeling te nemen. Ze toverden daarvoor een ‘regel’ uit hun hoge hoed dat je in een verkiezingsjaar wacht tot de kiezer gesproken heeft, voor je een rechter benoemt. Een regel die ze dit jaar ineens weer vergaten, of althans van zoveel clausules voorzagen dat hij alleen nog maar op die ene situatie van 2016 van toepassing bleek.

Slechts twee Republikeinen bleken gevoelig voor de bezwaren tegen dat machtsspel. De overige 51, nog altijd een meerderheid, denken waarschijnlijk: alsof jullie Democraten het anders zouden doen als júllie de meerderheid in de Senaat hadden, en de kans hadden om een geestverwant te benoemen. Want dat is Amy Coney Barrett voor de Republikeinen zeker.

Aanhangers van president Trump demonstreerden voor een snelle benoeming op de vrijgekomen stoel in het Hof.Beeld Reuters

Daar zal de tweede grote ruzie dus over gaan: over wat haar benoeming zou kunnen betekenen voor bijvoorbeeld het recht op abortus. “Haar opvattingen over abortus, over het homohuwelijk, over stemrecht, over wapenbezit, zijn heel helder, en ze zijn heel conservatief”, aldus Gabe Roth, directeur van Fix The Court, een beweging die zich inzet voor hervormingen en transparantie bij het Hooggerechtshof. “Ze zou het Hof een ruk naar rechts laten maken”.

Na het overlijden van Ruth Bader-Ginsberg zitten er nog maar drie liberale, door een Democratische president benoemde rechters in het Hof, tegenover vijf conservatieven. Als Donald Trump ook zijn derde benoeming erdoor krijgt, wordt die meerderheid 6-3, en blijft het Hof waarschijnlijk nog decennialang een conservatief bolwerk. Rechters worden in Amerika voor het leven benoemd, en Trumps benoemingen zijn veertigers en vijftigers, die nog heel lang mee kunnen.

Datzelfde proces speelt zich overigens ook één niveau lager af, bij de Hoven van Beroep: daar heeft Donald Trump de afgelopen vier jaar al 53 rechters benoemd, bijna net zo veel als de 55 benoemingen waar zijn voorganger Obama acht jaar voor nodig had. Die nieuwe lichting rechters is, vergeleken met hun langer dienende collega’s, vaker man, vaker wit en vaker conservatief.

De steun voor abortus is onder Amerikanen door de jaren heen een stuk stabieler

Die conservatieve meerderheid tekent zich af op een moment dat de Amerikaanse maatschappij als geheel juist steeds progressiever lijkt te worden. Neem een onderwerp als het homohuwelijk. In 2004 was, volgens opiniepeiler Pew, slechts 31 procent van de Amerikanen daar voorstander van. In 2019 was dat gegroeid naar 61 procent. Toch kan een conservatief Hooggerechtshof de gelijkberechtiging van homoseksuelen weer aantasten, vrezen veel Democraten. De steun voor abortus is onder Amerikanen door de jaren heen een stuk stabieler: een ruime meerderheid vindt dat het in de meeste gevallen toegestaan moet zijn. Maar in het Hooggerechtshof tekent zich langzamerhand een meerderheid af die het recht op abortus in gevaar zou kunnen brengen.

Is het erg als het Hof geen afspiegeling is van de samenleving? In zekere zin is dat zijn bestaansrecht, zou je kunnen zeggen: de rechterlijke macht hoort de wet hoog te houden tegenover de waan van de dag. Maar het is wel in het belang van de rechtsorde dat het Hof als legitiem gezien wordt: dat mensen die het niet eens zijn met een beslissing zich daar toch bij neerleggen. Een scenario dat veel Amerikanen nu schrik aanjaagt, is dat de verkiezingen van 3 november straks verzanden in een barrage van rechtszaken over en weer, die uiteindelijk door het Supreme Court moeten worden beslist. Wat als Amy Coney Barrett dan een doorslaggevende stem uitbrengt ten gunste van Donald Trump? Zullen Democraten die uitslag dan accepteren?

Het is niet voor het eerst dat het land in zo’n situatie zit. Alleen lagen de verhoudingen vroeger wel eens andersom. In 1954 besloot het Hooggerechtshof bijvoorbeeld dat de segregatie van witte en zwarte kinderen op aparte scholen tegen de grondwet was. Dat was een uitspraak waar een groot deel van de maatschappij in zuidelijke staten nog helemaal niet klaar voor was. President Eisenhower moest in Arkansas zelfs federale troepen inzetten om de beslissing van het Hof te handhaven.

‘Het Hof heeft een veel te grote rol gekregen bij het maken van beleid’

Zoiets kun je ook betogen voor het recht op abortus, dat in Amerika niet langs politieke, maar langs juridische weg bevochten werd, en dat in 1973 door het Hooggerechtshof in het beroemde arrest Roe v. Wade werd vastgelegd. Is het niet een beetje opportunistisch dat progressieve Amerikanen nu klagen dat het Hof verworvenheden ongedaan maakt, terwijl ze in het verleden maar al te graag het Hof voor hun eigen karretje spanden?

“Ja dat is absoluut een beetje opportunistisch”, zegt Gabe Roth. “Maar voor mij onderstreept dat alleen maar het grotere punt: dat het Hof een veel te grote rol heeft gekregen bij het maken van beleid.” Want daarmee komen we zo langzamerhand bij het echte probleem achter de ruzies: dat het Hooggerechtshof in de afgelopen decennia langzamerhand steeds meer macht is gaan uitoefenen, en als een soort schaduwregering functioneert. 

Roth: “Ik denk niet dat de opstellers van onze grondwet bedacht hadden dat het Hof een verkiezing zou beslissen (in 2000 verbood het Hof een hertelling in Florida, die de overwinning van George W. Bush in gevaar had kunnen brengen - SS). Of dat het Hof ons Congres zou verbieden om wetten te maken om campagnefinanciën te reguleren. Of dat het Hof de wet over kiesrecht, die in 2006 bijna unaniem was aangenomen door de volksvertegenwoordiging, zeven jaar later helemaal zou uithollen. Er zijn een hoop zaken die echt bij de wetgevende macht thuishoren. Maar het Hooggerechtshof mengt zich daar steeds meer in.”

Demonstranten gekleed in kostuums uit de dystopische serie ‘The Handmaid's Tale’ vrezen de benoeming van Barrett onder meer omdat ze tegen abortus is.Beeld CQ-Roll Call, Inc via Getty

Roth ziet het ook terug in de manier waarop het Hooggerechtshof tot zijn beslissingen komt. Die beslissingen vallen steeds vaker langs ideologische lijnen. “Er zijn natuurlijk altijd uitzonderingen, maar als je naar alle grote zaken kijkt van de afgelopen jaren, de milieuzaken, de economische zaken, de verkiezingszaken, dan zie je steeds dat de beslissingen 5-4 uitvallen, met de conservatieve rechters aan de ene kant, en de liberale aan de andere kant.” Dat is anders dan vroeger, zegt hij. “Die grote

desegregatiezaak uit de jaren vijftig was een unanieme beslissing. Die grote abortuszaak uit de jaren zeventig was een 7 tegen 2 beslissing. Daar zag je in ieder geval nog dat het Hof op grote, belangrijke zaken het land samen probeerde te brengen, vanuit het idee: we mogen het over A, B, en C oneens zijn, maar X, Y en Z, daar houden we ons allemaal aan.”

Dat het Hof al die wetgevende macht naar zich toetrekt, maakt het des te vreemder dat de samenstelling ervan op zo’n onvoorspelbare manier tot stand komt. “Het is bizar dat je de samenstelling van een institutie met zoveel macht laat afhangen van willekeurige gebeurtenissen, zoals wanneer een bepaalde tachtigplusser doodgaat”, zoals rechtsgeleerde Daniel Epps het onlangs samenvatte in een interview met nieuwssite Fivethirtyeight. “Of rechter Ginsburg in september 2020 sterft of in januari 2021 zou geen historische gebeurtenis moeten zijn die beïnvloedt hoeveel rechten mensen hebben.” Maar dat is nu wel het geval, en een politieke relatietherapeut die deze week de ruzies tussen Democraten en Republikeinen aanschouwt, zou dus kunnen concluderen: zulke botsingen zijn onvermijdelijk, zo lang er heel af en toe een onvoorspelbare kans opdoemt om in één keer heel veel politieke macht te veroveren.

Het Hof uitbreiden

Eén van de oplossingen is: het Hooggerechtshof moet terug in zijn hok. Dat is wel eens eerder gelukt. Halverwege de jaren dertig kreeg president Roosevelt te maken met recalcitrante rechters, die zijn economische hervormingen (de ‘New Deal’) maar af bleven keuren. Toen dreigde Roosevelt om extra rechters te benoemen, en zo de macht van de zittende rechters te breken. Hij hoefde het dreigement niet uit te voeren: ze draaiden bij, en lieten de president de ruimte voor zijn economische agenda.

Ook nu klinkt die oplossing steeds nadrukkelijker in de Washingtonse wandelgangen. Als Biden straks de verkiezingen wint, en de Democraten pakken ook nog de Senaat terug, dan kunnen ze het aantal rechters gewoon verhogen, en zo de balans terugbrengen. Want nergens in de grondwet staat dat er maar negen rechters mogen zijn. Het opportunisme dat de Republikeinen rondom de benoeming van Amy Coney Barrett aan de dag leggen maakt dat steeds meer Democraten ook wel iets gaan voelen voor zo’n vergeldingsactie. Roth is er geen voorstander van. Het zal het geruzie rondom het Hooggerechtshof alleen maar hoger doen oplaaien, voorspelt hij, en de volgende keer dat de Republikeinen aan de macht zijn, zullen ze weer terugslaan. “Dan heb je binnen de kortste keren een Hooggerechtshof met 83 rechters. Lijkt me niet ideaal.”

Zijn oplossing, die in Washington aan populariteit wint, is juist om het vuur wat lager te draaien, door de rechters niet meer voor het leven te benoemen, maar voor 18 jaar. Dan komt er iedere twee jaar een vacature en is iedere president verzekerd van twee benoemingen per ambtstermijn.

Zo hadden de founding fathers het ooit voorzien

Er is onlangs een wetsvoorstel ingediend, door een linkse Democraat. Maar ook conservatieve Republikeinen hebben zich er in het verleden voorstander van getoond. “Het lijkt erop dat links en rechts het eens zijn over het algemene principe”, aldus een hoopvolle Roth. Al weet hij ook wel: de partij die op dat moment aan de macht is, heeft altijd een belang bij de status quo, dus het zal op de korte termijn niet geregeld zijn.

En Roth weet bovendien dat deze oplossing op een paradox gebouwd is: uiteindelijk kan het Hooggerechtshof alleen teruggefloten worden door een sterk, eendrachtig Congres. Zo hadden de founding fathers het ooit voorzien: de machten houden elkaar in evenwicht. Dat de wetgevende macht intern door partijpolitieke twisten verlamd zou worden, hadden ze destijds nooit bedacht. Zolang Democraten en Republikeinen elkaar de tent uit vechten, valt er vanuit het Capitool weinig tegenspel te verwachten tegen de schaduwregering aan de andere kant van de straat in het Supreme Court Building.

Lees ook:

Ja, rechters in de VS bedrijven politiek: dat is nou eenmaal inherent aan het systeem

Volgens president Donald Trump zitten ‘Obama-rechters’ hem dwars. Dat kwam hem op een opmerkelijke berisping van de Amerikaanse opperrechter te staan. Maar dat de rechterlijke macht in Amerika gepolitiseerd is, dat klopt eigenlijk wel.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden