The winner takes allKiesdistricten

Wie in de VS de macht heeft, mag kiesdistricten hertekenen en zo zijn eigen kiezers kiezen

Kiezers uit de staat Maryland protesteren tegen het hertekenen van kiesdistricten voor het Hooggerechtshof in Washington.  Beeld AP
Kiezers uit de staat Maryland protesteren tegen het hertekenen van kiesdistricten voor het Hooggerechtshof in Washington.Beeld AP

Als in een staat één partij de macht verovert, ligt de weg naar manipulatie open. Met alle ingrijpende gevolgen voor de landelijke en lokale politiek.

Bas den Hond

De verkiezingen voor het Amerikaanse Congres zijn pas over tien maanden, maar op de website Politico kun je nu al voorlopige uitslagen vinden. Een verschuiving van negen zetels in het nadeel van de Democraten.

Dat is heel slecht nieuws voor ze. Weg is waarschijnlijk straks de meerderheid in het Huis van Afgevaardigden. Vanaf 1 januari 2023 krijgt president Joe Biden er geen wet meer door.

En hij kan die nederlaag niet voorkomen met campagnebijeenkomsten of tv-toespraken. Want die uitslagen gaan niet over Amerikanen die hun vertegenwoordigers kiezen, maar over vertegenwoordigers die hun Amerikanen kiezen. Door nu al nieuwe grenzen te trekken voor de kiesdistricten, zoveel mogelijk in hun eigen voordeel.

De partij die de macht heeft, tekent de nieuwe kaart van een staat

Die nieuwe grenzen zijn nodig om het aantal inwoners per district ongeveer gelijk te houden. Elke tien jaar wordt er een volkstelling gehouden en gekeken hoeveel mensen er in een staat wonen en waar. Staten die er inwoners bijkregen, zoals Texas, krijgen er ook districten bij, ten koste van staten die relatief gezien zijn gekrompen, zoals New York. En ook in staten waar het aantal districten gelijk blijft, zijn er meestal aanpassingen nodig.

Wie die nieuwe kaart van een staat tekent, dat maakt die staat zelf uit. En dat betekent in de meeste gevallen dat de partij die er de macht heeft, de tekenstift vasthoudt. Of beter gezegd: aan de knoppen zit van het computerprogramma dat op basis van uitslagen van de laatste verkiezing een zo gunstig mogelijke kiesdistrictverdeling maakt.

Het is de overtreffende trap van het principe the winner takes all: de winnaar van het kaartspel krijgt niet alleen de hele pot, maar mag ook de kaarten delen voor het volgende spel en daarbij zichzelf de troeven toespelen.

Winner takes all

Verkiezingen in de VS zijn alles of niets. Of het nu gaat om een zetel in de gemeenteraad of het presidentschap, er kan er maar één winnen, ook al is het met nog zo’n klein verschil.

Dat heeft grote gevolgen voor hoe in de VS politiek wordt bedreven, en voor hoe Amerikanen tegen elkaar aankijken. Dit is deel 1 in een serie over ‘winner takes all’.

Deze serie is mede mogelijk gemaakt door het Steunfonds Freelance Journalisten.

In 22 van de 50 staten zijn dat de Republikeinen. Van de 435 districten die het Huis van Afgevaardigden telt, mogen zij proberen er 180 zo gunstig mogelijk te maken. De Democraten hebben maar in 9 staten dat voorrecht, met een totaal van maar 76 districten.

Waar ze kunnen, doen de Democraten hun best. In Maryland haalden ze in 2020 bij de Congresverkiezingen 65 procent van de stemmen. Moreel hebben ze dus recht op 5 van de 8 zetels van Maryland in het Huis van Afgevaardigden. Maar door de districtsgrenzen slim langs dorpen, steden en buurten te laten slingeren, en daarbij Democratische of Republikeinse bewoners net wel of niet mee te nemen, wisten ze er 7 in de wacht te slepen. En het eind is nog niet in zicht: ze zien mogelijkheden om dit jaar de laatste Republikeinse afgevaardigde zijn zetel af te snoepen.

Een disctrict in Maryland was de gerrymander-kampioen

Het is geen mooie, maar wel een oude traditie: gerrymandering heet het, sinds in de negentiende eeuw een gouverneur van Massachusetts, Eldridge Gerry, een district toestond dat leek op een salamander.

Bij de verkiezingen van 2020 was een district in Maryland de gerrymander-kampioen, het werd door een rechter, die moest oordelen of de kaartenmakers niet te ver waren gegaan, vergeleken met een pterodactylus die met gebroken vleugels voor apegapen lag.

Maar dat ging niet te ver, besliste uiteindelijk het Hooggerechtshof in 2019, in een zaak die onder andere was aangespannen door de Republikeinen in Maryland. Of misschien ging het wel te ver, maar dat was een politieke kwestie, waar rechters zich maar buiten moesten houden.

Burgers hebben doorgaans voorkeur voor eerlijk spel

Althans: federale rechters. In 2018 oordeelde het hooggerechtshof van de staat Pennsylvania dat gerrymandering een schending was van het kiesrecht zoals dat was gegarandeerd in de grondwet van die staat. En deze maand verscheurde het hooggerechtshof van Ohio de kaart die de Republikeinen in die staat hadden doorgedrukt.

Behalve rechters komen ook burgers in het geweer tegen gerrymandering. Politici mogen het dan graag hard spelen, burgers hebben doorgaans toch een voorkeur voor eerlijk spel. In Michigan stemden de inwoners in 2018 voor het instellen van een onafhankelijke commissie die de nieuwe districtsgrenzen moest vaststellen, in Virginia gebeurde hetzelfde in 2020.

Gebruikelijk is dat zo’n commissie Democratische, Republikeinse en ongebonden leden heeft en dat een kaart alleen met een brede meerderheid kan worden aangenomen.

In Virginia gaven Democraten en Republikeinen elkaar geen vierkante kilometer toe

Dat heeft uiteindelijk geleid tot heel redelijke districtsgrenzen in die twee staten, oordeelde het Brennan Center for Justice, een denktank in New York, waar een speciaal team de eerlijkheid of oneerlijkheid van kiesdistrictskaarten berekent.

Maar echt soepel ging het niet: in Michigan probeerde de Republikeinse partij – tevergeefs – de onafhankelijke commissie door de rechter verboden te krijgen. En in Virginia gaven Democraten en Republikeinen in de commissie elkaar geen vierkante kilometer toe. Toen de uiterste datum voor het leveren van een kaart was verstreken, nam het Hooggerechtshof van die staat de klus over. Het huurde een Republikeinse en een Democratische deskundige in, en die kwamen er samen uit, waarna de rechters de kaart unaniem goedkeurden.

Lucy Weber, lid van het Huis van Afgevaardigden van de Amerikaanse staat New Hampshire, in Walpole, het stadje van ruim 3600 inwoners dat ze als lid van de Democratische Partij vertegenwoordigt. Beeld Ellen Kok
Lucy Weber, lid van het Huis van Afgevaardigden van de Amerikaanse staat New Hampshire, in Walpole, het stadje van ruim 3600 inwoners dat ze als lid van de Democratische Partij vertegenwoordigt.Beeld Ellen Kok

Lucy Weber ‘Ik zie een eis van totale loyaliteit’

Het is niet moeilijk om bescheiden te blijven als je politicus bent in New Hampshire. Je bestuurt twee flinke rivierdalen en een bergketen tegen Canada aan, half zo groot als Nederland, en met een tiende van het aantal inwoners. Als lid van het Huis van Afgevaardigden ben je er een van maar liefst vierhonderd. Die allemaal voor de moeite een jaarlijks bedrag krijgen dat al sinds 1889 hetzelfde is: 100 dollar.

En als je dan, zoals Lucy Weber, ook nog lid bent van de Democratische fractie, die bij de verkiezingen in november 2020 zijn meerderheid verloor, dan ben je helemaal machteloos. “Het is in sommige opzichten wel makkelijk”, zegt ze achter een warme chocola in Burdick, het sjieke café in Walpole, het stadje van ruim 3600 inwoners dat ze vertegenwoordigt. “Want je kunt gewoon niets. Hoogstens lukt er eens wat dankzij persoonlijke connecties met mensen in de andere partij.”

New Hampshire is een schoolvoorbeeld van een swing state, een staat waar Democraten en Republikeinen elkaar zo’n beetje in evenwicht houden. Terwijl de Republikeinen op verkiezingsdag op 3 november 2020 in beide kamers van het staatsparlement de meerderheid heroverden, boekte Joe Biden er een krappe overwinning en gunden de kiezers de twee zetels in het landelijke Huis van Afgevaardigden ook aan twee Democraten.

Republikeinen willen de twee districten flink verbouwen

Maar komende november zal dat laatste vermoedelijk niet meer het geval zijn. Want de Republikeinen hebben de tienjaarlijkse volkstelling van 2020 aangegrepen om de twee districten voor het Huis flink te verbouwen.

Weber zat namens de Democraten in de commissie die de nieuwe kaart moest tekenen: “Ons voorstel was om één stadje van het ene naar het andere district te verplaatsen, om de bevolkingsaantallen weer gelijk te krijgen. Verder zou de kaart dan ongeveer zo blijven als hij al 140 jaar was. Maar ze hebben een kwart van de staat van district laten wisselen.”

Met de uitkomst die de Republikeinen wilden: een district heeft nu een overwegend Republikeins kiezersbestand, het andere zal vermoedelijk naar een Democraat gaan.

‘Kandidaten zullen steeds meer naar de gunst dingen van de extreme vleugels van hun partij’

In zekere zin is dat een verbetering: in de huidige situatie hebben de Republikeinen in New Hampshire immers helemaal geen stem in Washington, want ook de twee senatoren die de staat mag afvaardigen zijn Democraat.

Maar Weber vindt het juist jammer: “Als je twee districten hebt waarom gestreden moet worden, dan moeten de twee kandidaten het midden opzoeken, en ook naar partijloze kiezers luisteren. Dat brengt mensen bij elkaar. Als je een compleet Republikeins en een compleet Democratisch district hebt, dan weerspiegelt dat de staat zoals die nu is, dat is waar, maar in de toekomst misschien wel niet. En de kandidaten zullen steeds meer naar de gunst dingen van de extreme vleugels van hun eigen partij. Dan wordt de kans een stuk kleiner dat je pragmatische mensen kiest. Bij elkaar gaan zitten en kijken of je het eens kunt worden, daar word je in je eigen partij niet populair van.”

Diezelfde tactiek met districtsgrenzen, gerrymandering, zorgde overigens al eerder voor een scheve verdeling van de zetels in de Senaat van New Hampshire. “Met onze 52 procent van de stemmen hebben we maar 10 zetels van de 24. Dat slaat nergens op.”

null Beeld Fadi Nadrous
Beeld Fadi Nadrous

Het ging bergafwaarts met de samenwerking

In Webers eigen Huis van Afgevaardigden is de verdeling niet zo scheef. Dat komt doordat er zoveel, en dus kleine, districten zijn. De kieswet in New Hampshire verbiedt bovendien om de grenzen van districten dwars door steden en dorpen te laten lopen. Mede daardoor worden er in het Capitool in de hoofdstad Concord nog steeds zaken gedaan door Republikeinen en Democraten. Al wordt het, net als in Washington DC, wel steeds lastiger, merkt Weber.

“In 2013 en 2014 was hier in New Hampshire het Huis in Democratische handen, in de Senaat hadden de Republikeinen de meerderheid, en de gouverneur was weer een Democraat. Ik dacht: o help, dit gaat totaal vastlopen, maar we hadden een enorm productieve zittingsperiode, omdat we als volwassenen met elkaar in gesprek gingen. Wat ook hielp, was dat destijds de belastinginkomsten stegen, dus de Democraten konden zeggen: kijk eens wat voor mooie sociale voorzieningen wij hebben ingevoerd, en de Republikeinen konden zeggen: we hebben geen belastingen verhoogd.”

Maar sindsdien ging het bergafwaarts met de samenwerking tussen de twee partijen. “Ik ben als afgevaardigde begonnen in 2007 en destijds stemden mensen om de haverklap voor voorstellen van de andere partij. En het gebeurt nog wel, maar veel minder. Wat ik nu zie, vooral aan de overkant, is een complete eis van loyaliteit. Ik heb nooit mensen zo consequent als een blok zien stemmen als nu. Zelfs bij voorstellen waar ze dan later tegen mij over zeiden: ik wilde er eigenlijk niet voor stemmen, maar ik moest natuurlijk. Waarop ik dan denk: wat kunnen ze doen om je te dwingen? Dit is een baantje dat 200 dollar oplevert voor twee jaar werk. Heb je niks anders wat je kunt gaan doen als iemand je in de voorverkiezingen uitdaagt en verslaat?”

‘De ultrarechtse vleugel van de Republikeinen neemt macht over’

De Republikeinse partij van 2022 is ook een heel andere dan de partij die ze zich uit die begintijd herinnert. “Ze waren progressief, ik kan het niet anders zeggen. Ze probeerden bijvoorbeeld niet het recht van vrouwen te belemmeren om over hun eigen zwangerschap te beslissen, want of je nu progressief was of conservatief, je geloofde dat de overheid geen rol moest spelen in je persoonlijke medische zaken. En New Hampshire had in de jaren negentig de beste geestelijke gezondheidszorg van het land. Dat is allemaal aangetast.”

Vooral de laatste twee jaar gaat de verandering hard. “Ik zie de ultrarechtse vleugel van de Republikeinen de macht meer en meer overnemen. Die mensen zeggen: we zijn libertair, voor de vrije wil van iedere burger, en dat klopt ook, maar alleen als het hun vrije wil is, niet wanneer het die van vrouwen is, van ouderen of van immigranten. En dat vind ik verachtelijk. Wees een beetje consequent.”

Ze ziet dat ook in Washington gebeuren, al heeft ze ‘niet genoeg hersencellen’ om naast het werk in New Hampshire de nationale politiek op de voet te volgen. “Maar ik maak me zorgen. Ik kom uit een gezin waarin beide ouders een tijd in Duitsland hebben doorgebracht als jongvolwassenen, voor de Tweede Wereldoorlog. Mijn moeder woonde een tijd bij haar oom, die er ambassadeur was. En mijn vader werkte voor luchtvaartmaatschappij PanAm. Wat ik hier zie gebeuren, vind ik erg lijken op waar ik hen over heb horen vertellen toen ik klein was. Het toenemende autoritarisme, het toenemende ‘als je niet voor ons bent, ben je tegen ons, en als je tegen ons bent, ben je geen persoon’.”

Lees ook:

Biden wil kiesrecht Amerikanen beter beschermen met nieuwe wet

De Amerikaanse president Joe Biden heeft dinsdag in Georgia aangekondigd dat hij er alles aan zal doen om een voorgestelde hervorming van het Amerikaanse kiesrecht goedgekeurd te krijgen. De wetswijziging moet de toegang tot de stembureaus beschermen voor minderheden en in het bijzonder voor zwarte Amerikanen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden