De Turkse kustwacht neemt mensen aan boord nabij Balikesir. Zij zouden zijn teruggeduwd door de Griekse autoriteiten. Dit zijn niet de reisgenoten uit deze reportage.

ReportageGriekenland

Wie de Griekse politie tegenkomt, wordt teruggestuurd naar Turkije, vertelt Palestijnse vluchteling Huda (32)

De Turkse kustwacht neemt mensen aan boord nabij Balikesir. Zij zouden zijn teruggeduwd door de Griekse autoriteiten. Dit zijn niet de reisgenoten uit deze reportage.Beeld EPA

Griekenland brengt vluchtelingen en migranten niet terug naar Turkije, zegt de regering. Maar het verhaal van een vrouw die op het eiland Samos ternauwernood aan zo’n pushback ontsnapte, wijst op het tegendeel.

Op 21 april, als het pas net licht is, zit Huda met haar drie kinderen op een berg op het Griekse eiland Samos. Even daarvoor zijn ze aan land gekomen, na een nacht op zee vanaf de Turkse kust, op een bootje met nog 28 anderen. Al snel gaan de opvarenden in kleine groepjes uit elkaar, in verschillende richtingen. “Ik had maar één ding in mijn hoofd: ik wil niet terug naar Turkije”, zegt ze drie weken later in de hoofdstad van Samos. “Dus ik moest zorgen dat de politie ons niet vond.”

Al in Turkije is de 32-jarige Palestijnse gewaarschuwd: valt ze in handen van de Griekse politie of kustwacht, dan is de kans groot dat ze linea recta wordt teruggezet naar Turkije, op een boot of vlot zonder motor. Zélfs als ze al voet aan wal heeft gezet.

Ze is niet verrast; de afgelopen maanden verbleef ze in de Turkse stad Izmir, en zag ze vluchtelingen vertrekken en weer terugkomen. En drie keer eerder zijn zij en haar kinderen zelf al teruggezet, toen ze via de landgrens in het noorden illegaal Griekenland probeerden binnen te komen. Ze waren zelfs al eens een dag in het land, in de grensstad Orestiada, vertelt ze. “Daar pakten ze ons. Ze sloegen met stokken, vooral op de jonge mannen in de groep, en pakten al onze spullen af. Zelfs de jassen van de kinderen, en ze haalden de veters uit de schoenen. We kregen geen eten en geen drinken. Ze zetten ons terug de rivier Evros over. ‘Volgend keer zinken en verdrinken jullie’, riepen ze.”

Huda (32) met haar zoon (6). Beeld Thijs Kettenis
Huda (32) met haar zoon (6).Beeld Thijs Kettenis

Huda vertelt dat ze met haar drie kinderen op de vlucht is voor haar gewelddadige man, die haar kinderen ook seksueel misbruikt zou hebben. De politie kon hun geen bescherming bieden, waarop ze besloot te vluchten. Turkije is geen optie, zegt ze resoluut: haar man kan eenvoudig een visum voor het land krijgen. “Hij zou komen om me te vermoorden.”

En dus waagt ze 21 april midden in de nacht weer een poging, zet ze rond half zeven ’s ochtends voet aan wal op Samos, op een strand met de naam Fijn Zand, in de buurt van de plaats Marathokampos. Met haar kinderen beklimt ze een berg.

Wachten tot de politie weg is

Vanaf daar ziet ze de politieauto’s arriveren. “Ik heb de hele dag gewacht tot ik geen zwaailichten meer zag”, gaat Huda verder. “Daarna zijn we gaan lopen naar het kamp.”

Dat ligt 45 kilometer verderop, in de hoofdstad van het eiland. Ze vindt de weg door de bergen via de navigatie op haar telefoon, en steeds houdt ze contact met personen van wie ze de identiteit niet wil prijsgeven om hen te beschermen. “Zij zeiden: praat niet met de politie, want dan word je gedeporteerd. Eén keer hebben we de weg gevraagd aan mensen die er Arabisch uitzagen.”

Het lukt Huda en haar kinderen zich te melden bij VN-vluchtelingenorganisatie UNHCR en de Griekse asieldienst. Na twaalf dagen quarantaine in een bloedhete tent, zit ze inmiddels in een container in het kamp. Het eerste asielgesprek is inmiddels achter de rug, nu is het wachten op een besluit. De 28 anderen met wie Huda en haar kinderen op de boot zaten, hebben minder geluk: zij zijn inmiddels weer terug in Turkije.

Direct na aankomst op Samos meldde iemand uit de groep zich bij Aegean Boat Report, een organisatie die met behulp van vluchtelingen en vrijwilligers probeert bij te houden wie er wanneer vanaf de Turkse kust aankomt op de Griekse eilanden – en wie er wordt teruggestuurd. Aegean Boat Report meldde de aankomst van de 32 mensen direct op zijn Facebookpagina, vergezeld van foto’s waarop ook Huda en haar kinderen staan. Een dag later, op 22 april, meldde de Turkse kustwacht om vijf voor vier ’s nachts 28 migranten in een boot uit het water hebben gehaald voor de kust van badplaats Kusadasi, tien kilometer van Samos.

Terugduwen is illegaal volgens alle verdragen

Vluchtelingen en migranten terugduwen de zee op en de grens over, of hen het land uitzetten als zij al lang en breed binnen zijn, zonder hun de kans te geven asiel aan te vragen, is volgens internationale wetten en verdragen niet toegestaan.

De Griekse regering ontkent dan ook categorisch dat ze dergelijke ‘pushbacks’ uitvoert, en wekt niet de indruk meldingen hiervan te onderzoeken. “Het is absoluut niet waar dat Griekenland zich daaraan schuldig maakt. Het is nepnieuws”, zei minister voor migratie Notis Mitarakis eind maart op Lesbos, tijdens een bezoek van EU-commissaris Ylva Johansson. Hij wees daarbij op mensensmokkelaars, die er belang bij hebben de migrantenstroom op gang te houden. “Daar gaan tientallen miljoenen in om. Criminelen doen valse beschuldigingen.” Deze week beschuldigde hij Turkije, waarmee de relaties de afgelopen jaren flink verslechterd zijn. “Het staat buiten kijf dat de Turkse autoriteiten de oversteek van migranten blijven ondersteunen, met als duidelijk doel propaganda te creëren via de media, de druk op EU’s buitengrenzen op te voeren en de situatie met Griekenland te laten escaleren.”

Steeds meer signalen

Maar dergelijke ontkenningen worden steeds ongeloofwaardiger, nu de bewijzen zich blijven opstapelen. Diverse gezaghebbende media en onderzoekscollectieven hebben in gedetailleerde onderzoeken meermaals aangetoond dat het terugduwen op grote schaal plaatsvindt. Begin deze maand nog becijferde de Britse krant The Guardian op basis van getuigenissen dat Griekenland sinds 2020 ruim 6200 asielzoekers illegaal naar Turkije heeft teruggezet. In negen van de tien gevallen werd daarbij geweld gebruikt, waaronder het in elkaar slaan van naakte en vastgebonden vluchtelingen met metalen buizen. Vrouwen en kinderen worden niet gespaard.

Behalve de pers trekken ook internationale organisaties steeds luidruchtiger aan de bel. De UNHCR, de vluchtelingenorganisatie van de Verenigde Naties, roept de Griekse autoriteiten op de ‘geloofwaardige getuigenissen’ van slachtoffers te onderzoeken. De Europese Commissie steunt die oproep. De Raad van Europa, waarin 47 landen ernaar streven mensenrechten veilig te stellen en te verbeteren, publiceerde vorige week een snoeihard rapport. “Ik roep op een eind te maken aan deze praktijken en onafhankelijk en effectief onderzoek uit te voeren naar alle beschuldigingen van het terugduwen en mishandelen van mensen door leden van de veiligheidsdiensten”, viel er te lezen in de begeleidende brief van de verantwoordelijk commissaris aan de Griekse regering. Die benadrukte in een reactie juist haar ‘niet aflatende humanitaire inzet’, en toonde zich van geen kwaad bewust.

“De Griekse autoriteiten voeren hun handelingen op onze zeegrenzen uit in volledige overeenstemming met internationale verplichtingen. Griekse functionarissen doen hun werk tegen de ongunstige achtergrond van bewust misleidende informatie die in de meeste gevallen komt van smokkelaarsnetwerken en degenen die hen ondersteunen, met het doel de reputatie van de functionarissen te schaden en hen te demoraliseren”, aldus de regering.

Ook in Griekenland zelf klinkt, zij het op bescheiden schaal, kritiek. De ombudsman deed onderzoek naar praktijken langs de landgrens met Turkije in de periode 2017-2020, en spreekt van gedetailleerde beschuldigingen en een consistent patroon waaruit blijkt dat migranten het recht onthouden wordt om internationale bescherming te zoeken. “De klachten wijzen erop dat er sprake is van een standaard praktijk.” De ombudsman heeft zich aangesloten bij de lange rij instituties die aandringen op onderzoek.

Deze mensen waren hier niet

Op Samos hebben mensen door dat er iets aan de hand is, bijvoorbeeld rond de 28 mensen die samen met Huda en haar kinderen aan wal kwamen maar die daarna verdwenen. Nieuwsportaal Samos Times bericht op 26 april, vier dagen na het vermeende terugduwen, over een ‘vreemde zaak’.

De website beschrijft op grond van getuigenissen hoe de migranten na aankomst probeerden uit handen van de politie te blijven. “Na vele uren rondlopen in rondjes, vragen ze de bewoners om water. Sommigen van hen waarschuwen de autoriteiten.” Volgens de Samos Times verklaart de politie bij navraag aanvankelijk dat het gaat om bewoners van het vluchtelingenkamp (45 kilometer verderop) die een stukje zijn gaan wandelen. Later wordt die verklaring ingetrokken.

 Leden van de Turkse kustwacht nemen migranten, die naar verluidt van Griekse zijde zijn teruggedreven, op een boot tijdens een patrouille om migranten te zoeken en te redden voor de kust van het Ayvalik-district in Balikesir, Turkije. Beeld EPA
Leden van de Turkse kustwacht nemen migranten, die naar verluidt van Griekse zijde zijn teruggedreven, op een boot tijdens een patrouille om migranten te zoeken en te redden voor de kust van het Ayvalik-district in Balikesir, Turkije.Beeld EPA

Inwoners uit de buurt van Marathokampos die de migranten hebben gezien en geholpen, wordt volgens de site opgedragen deze officiële lijn te volgen. Berichten die ze op sociale media hebben geplaatst, verdwijnen: “Voor de Griekse autoriteiten hebben deze mensen nooit bestaan, volgens de hulporganisaties is dit alweer een pushback en voor de bewoners van Marathokampos die de mensen zagen, water gaven en met ze spraken, is het een… hersenspinsel.”

Advocaat Dimitris Choulis die Huda bijstaat in haar asielprocedure, zegt dat er voor het eerst genoeg bewijs is om in Griekenland de autoriteiten aan te klagen voor het terugduwen van vluchtelingen – doordat dit deels is mislukt en doordat Huda en haar kinderen wisten te ontsnappen en erover kunnen getuigen, en door foto’s en informatie van de Turkse kustwacht.

Advocaat Dimitris Choulis. Beeld Thijs Kettenis
Advocaat Dimitris Choulis.Beeld Thijs Kettenis

Choulis: “Hoe aannemelijk is het dat een vrouw met haar drie minderjarige kinderen in haar eentje de overtocht maakt? Dat is nog nooit gebeurd.” Hij heeft de zaak aanhangig gemaakt bij de openbaar aanklager, en overweegt de Griekse kustwacht aansprakelijk te stellen.

Een noodsignaal blijft onbeantwoord

Dat heeft hij al gedaan in de zaak van een 25-jarige Afghaanse man die november vorig jaar met nog zo’n 25 anderen schipbreuk leed voor de kust van Samos. Het bootje had noodsignalen uitgezonden en de man ging, nadat hij aan land was gekomen, op zoek naar hulp omdat hij zijn 6-jarige zoon niet kon vinden. Pas na zes uur was de kustwacht ter plaatse, en trof de jongen dood aan.

Volgens de officiële verklaring duurde het zo lang vanwege het donker, maar advocaat Choulis gelooft daar niets van. “Er zijn allerlei aanwijzingen dat de kustwacht er zo lang over deed omdat ze van plan waren een boot terug te duwen. Toen ze de dode jongen aantroffen, zijn ze daarmee gestopt.” De autoriteiten pakten de Afghaanse vader op, zetten hem vast en klaagden hem aan voor dood door schuld, omdat hij met de overtocht het leven van zijn zoon in gevaar zou hebben gebracht. Pas na twee dagen mocht hij bij het lichaam van zijn kind. Volgens advocaat Choulis had de jongen nog geleefd als de kustwacht meteen had gereageerd op de noodsignalen. Verdacht is volgens hem dat de lijkschouwer pas na twaalf dagen de oorzaak en het tijdstip van de dood vaststelde. “Verdrinking, twintig minuten voor het noodsignaal. Alsof je dat moment na twaalf dagen nog zo precies kunt vaststellen.”

Torenhoge straffen voor wie aan het roer zit

Advocaat Dimitris Choulis staat ook asielzoekers bij die na aankomst in Griekenland aangeklaagd worden, enkel en alleen omdat zij, vaak toevallig, aan het roer van het bootje zaten waarin zijn de oversteek maken. Volgens het Griekse recht zijn zij mensensmokkelaars. Volgens mensenrechtenorganisaties zitten om die reden honderden vluchtelingen in een Griekse cel. Vorige week veroordeelde de rechtbank op Lesbos een Somaliër tot 146 jaar; in april kreeg een Syriër 52 jaar plus een boete van 242.000 euro. “Vroeger brachten smokkelaars de vluchtelingen aan land en voeren ze pijlsnel terug naar Turkije. Toen 2014 de wet werd aangescherpt en de straffen verhoogd, begonnen ze vluchtelingen zelf aan het roer te zetten”, vertelt Choulis.

De rechtszaken verlopen vaak amateuristisch. “Regelmatig wijst de rechter ter plaatse een advocaat aan, en dan heb je tien minuten tijd om je in te lezen.” Veroordelingen vinden volgens Choulis plaats op basis van zeer gebrekkig of zelfs volledig ontbrekend bewijs. “De rechters nemen de verklaring van de kustwacht als uitgangspunt, en laten het dan aan de verdediging om te bewijzen dat die niet klopt.” Hij hoopt dat toenemende aandacht voor deze praktijk tot een verandering zal leiden.

 Leden van de Turkse kustwacht waarschuwen een schip van de Griekse kustwacht. Beeld EPA
Leden van de Turkse kustwacht waarschuwen een schip van de Griekse kustwacht.Beeld EPA

Huda is intussen nog elke dag bang dat de politie haar van haar bed zal lichten en op de boot terug naar Turkije zal zetten. “Ik slaap nauwelijks. De kinderen ook niet, zelfs niet als ik ze tegen me aan houd. Ze kunnen niet vergeten wat ze hebben gezien. De een plast in zijn bed, een ander heeft epileptische aanvallen.”

Ze droomt van hereniging met haar zus die in België woont. “Net als zij wil ik Nederlands leren en een baan zoeken. Thuis was ik schoonmaakster. België is een land dat zorgt voor mensen, dat wil ik voor mijn kinderen.” En in Griekenland blijven, als ze daar asiel krijgt? “Nooit. De enige Griek die aardig tegen mij is geweest, is nota bene een politieagent. Toen ik aankwam in het kamp, beefde ik van angst. Hij zag dat, en gaf me een chocolaatje.”

De volledige naam van Huda is bij de redactie bekend.

Lees ook: Ondanks reddingspoging krijgt Somaliër die rubberboot bestuurde 146 jaar Griekse cel

Vluchtelingen die een boot noodgedwongen moeten besturen bij de overtocht naar Griekenland krijgen hoge celstraffen.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden