WaterconflictFotoreportage

Wie bedwingt de Grote Zab?

De grote Zab, Turkije, fotoproject Alex KemmanBeeld Alex Kemman

Nu stroomt de Grote Zab nog vrij, als laatste grote rivier in het ruige land tussen de Eufraat en Tigris. Miljoenen mensen zijn ervan afhankelijk. Maar er zijn tientallen stuwdammen gepland in de rivier en haar zijtakken.

Ze ontspringt hoog in de bergen van Zuidoost-Turkije. Gevoed door smelt- en regenwater stroomt ze naar de Koerdische regio van Irak. Daar, ten zuiden van Mosul, mondt de 400 kilometer lange Grote Zab uit in de Tigris: een van de twee grote rivieren in dit Tweestromenland, ofwel Mesopotamië. Een derde van het watervolume van de Tigris is afkomstig uit de Grote Zab. Die is daarmee cruciaal voor miljoenen mensen en dieren in het zuiden van Irak, waar het vrijwel nooit regent.

Het land tussen de Eufraat en Tigris droogt uit. Naast klimaatverandering eisen stuwdammen in Turkije, Iran en Irak benedenstrooms een zware tol. De Grote Zab is de enige grote rivier in de regio die vrij stroomt – nog wel. Er zijn tientallen stuwdammen in de rivier en haar zijtakken gepland, omdat staten en bedrijven haar als ongebruikt potentieel zien voor elektriciteitsopwekking en irrigatie.

De Grote Zab stroomt door een ruig afgelegen berggebied, moeilijk toegankelijk en bijna onmogelijk te controleren. Van oudsher zijn de bergen in deze grensregio de plekken waar rebellen zich ophouden en mensen naartoe vluchten tijdens de opeenvolgende conflicten die er woeden.

De bevolking leeft van kleinschalige landbouw, van schapen hoeden en van de kruiden en planten die de bergen te bieden hebben. Het merendeel van de natuur is onaangetast door menselijke activiteit, en de heldere rivieren en weelderige bergen staan in sterk contrast met het doorgaande conflict dat hier op de achtergrond speelt.

De Grote Zab vertelt een verhaal over de frictie tussen vrijheid en conflict. Families kunnen uitgebreid aan het picknicken zijn in een vallei, genietend van de natuur, terwijl in de bergen erachter Koerdische rebellen zich ophouden en Turkse en Iraanse bommen worden gedropt. Daarbij vallen regelmatig burgerslachtoffers. Wie goed kijkt, ziet overal sporen van conflict en voelt de verborgen spanning in het landschap.

Iedereen heeft hier wel een verhaal over oorlog, vluchten of verlies van familieleden. Het meest recent door de strijd tegen IS, maar eigenlijk is het nooit helemaal rustig. Voordat de staatsgrenzen van Turkije, Iran en Irak werden getrokken lag dit gebied al op de grenzen van grote rijken.

Het verhaal gaat dat zelfs Alexander de Grote niet door deze ruige bergen kon, onder andere door de rebellerende stammen. Dat er zoveel repressie en geweld is, laat zien dat deze regio zich nooit helemaal onder de duim heeft laten krijgen. Zoals zoveel bergachtige gebieden in de wereld.

De Cilo-Sat-bergketen in de Turkse provincie Hakkâri, met in de verte een militaire buitenpost. De Grote Zab ontspringt uit een van de belangrijkste Turkse gletjsergebieden in de provincie Hakkâri.Beeld Alex Kemman
De niet ­afgebouwde Bekhmedam in de Bekhmekloof in Iraaks-Koerdistan.Beeld Alex Kemman
Deze vallei is tot verboden gebied verklaard en slechts toegankelijk tijdens slecht weer omdat Turkse drones dan onvoldoende zicht hebben. Aan beide kanten van de grens (Turkije en Irak) heeft het Turkse leger gebieden tot verboden gebied verklaard. Iedereen die daar komt loopt het risico gebombardeerd te worden. Turkije is militair aanwezig in Iraaks-Koerdistan sinds de jaren negentig, maar heeft deze aanwezigheid flink uitgebreid sinds begin 2018.Beeld Alex Kemman
Iraaks-Koerdistan, Mergasor District, Barzan: Koerdische meisjes ­bij een wensboom bij het genocidemonument. Met een stukje stof wordt een wens gedaan, misschien om een man te trouwen of een kind te krijgen. Deze ­wensboom staat bij het Barzani-genocidemonument. Ongeveer 500 lichamen van de naar schatting 8000 vermoorde mannen van de Barzani-clan liggen hier begraven.Beeld Alex Kemman
Een splitsing bij door de Koerdische Arbeiderspartij (PKK) gecontroleerd gebied in Iraaks-Koerdistan. De strijders van de PKK dringen steeds dieper door in Iraaks-Koerdistan door de toenemende intensiteit van het conflict tussen de PKK en de Turkse veiligheidsdiensten. Met name de gewapende drones van Turkse makelij zijn een omslagpunt in de strijd geweest. Niemand spreekt hardop over de PKK-aanwezigheid, maar het is bekend waar ze zich ophouden. Dit wordt oogluikend toegestaan of onder dwang van de PKK stilgehouden.Beeld Alex Kemman
Iraaks-Koerdistan, Mergasor District, Barzan: De Grote Zab bij Barzan.Beeld Alex Kemman
Een verlaten ­picknickplek met het Zagros-gebergte op de achtergrond.Beeld Alex Kemman

Hoe afgelegen en onherbergzaam dit gebied ook is, de Grote Zab is toch van groot geopolitiek belang. De rivier is ideaal voor waterkrachtcentrales. Als alle plannen uitgevoerd worden, zal de snelst stromende rivier van Turkije verworden tot een serie stuwmeren die voorzien in 1100 megawatt elektriciteit voor 1,1 miljoen huishoudens op jaarbasis. In het Iraakse gedeelte van de rivier loopt het potentieel voor elektriciteitsopwekking zelfs op tot 4000 megawatt. In beide landen zijn tientallen stuwdammen gepland, onder meer door het Chinese bouwbedrijf de Gezhouba Groep. Die overweegt 10 miljard dollar in stuwdammen in Iraaks-Koerdistan te investeren, al blijft onduidelijk hoeveel van die plannen uiteindelijk verwezenlijkt zal worden. 

De kosten van stuwdammen blijken in de praktijk vaak hoger dan voorzien en de levensduur van zo’n vijftig jaar niet waard. Daar staat tegenover dat stuwdammen door industrie en politiek vaak als ‘groen’ worden geprofileerd, wat leidt tot een nieuwe bouwdrift van de betonnen kolossen. Tegelijk klinkt de roep dat sommige rivieren vrij zouden moeten blijven stromen en bescherming verdienen. In de VS, Canada en Australië zijn ‘wilde rivier’-wetten aangenomen, waardoor stuwdammen niet worden toegelaten. De wetgeving heeft als doel om de functie van de rivieren voor nu en komende generaties te behouden. Sterker nog, er is een toenemend aantal stuwdammen dat ontmanteld wordt. Ook de Mesopotamische rivieren zijn van vitaal belang voor het leven van miljoenen mensen, en droogte en watertekort zijn onderliggende redenen geweest voor de oorlogen en ontheemding die het gebied teisteren.

De Grote Zab stroomt door gebieden die belangrijk zijn voor de biodiversiteit, vanwege de plant- en diersoorten die juist hier voorkomen. Naast dat stuwdammen deze gebieden onder water zetten, kunnen ze ook het ecosysteem in de regio op zijn kop zetten. De gletsjers waar de rivieren uit ontspringen kunnen mogelijk smelten door de temperatuursveranderingen die stuwmeren geven. En ook het verminderde watervolume stroomafwaarts is problematisch.

Toch zijn dit soort ecologische of economische argumenten ondergeschikt aan de politieke argumenten: stuwdammen zijn instrumenten om een essentiële bron (water) te controleren, en daarmee het gebied en de bevolking die er woont. Sommige stuwdammen worden zelfs als ‘waterwapens’ gebruikt. Zo staat een aantal van de geplande stuwdammen bekend als ‘veiligheidsstuwdam’. Ze worden gebouwd om routes en schuilplekken van de PKK (de verboden Koerdische Arbeiderspartij) onder te dompelen en om een fysieke barrière aan de Turks-Iraakse grens te creëren.

In 2016 lag Yüksekova, de grootste stad van de provincie Hakkâri, 78 dagen onder een staat van beleg. Niemand mocht de stad in of uit. Jeugdmilities en de PKK riepen autonomie uit waarna het Turkse leger genadeloos reageerde. Grote delen van de stad werden vernietigd, waarbij zo’n 6670 huizen kapot werden gemaakt. Sinds het mislukken van het vredesakkoord in 2015 zijn bijna 5000 mensen (onder wie militairen, militanten en burgers) gedood in het zuidoosten van Turkije.Beeld Alex Kemman
Een Koerdisch meisje verzamelt brandhout met haar broers op een verborgen helling naast de Grote Zab in de Bekhmekloof in Iraaks-Koerdistan.Beeld Alex Kemman
Sherwan Shixa, een Iraanse Koerd. Zijn zoon heeft een hersentumor. Door gebrek aan werk in Iran werkt hij maandenlange periodes als kalkoenfokker in Iraaks-Koerdistan.Beeld Alex Kemman


In het Iraakse gedeelte van de rivier zijn plannen voor drie soortgelijke stuwdammen langs de grens, maar hier worden ze ‘vredesstuwdammen’ genoemd omdat ze een gezamenlijk project zijn van Turkije, Irak en Iraaks-Koerdistan. De laatste regio, in Noord-Irak, profiteert van de elektriciteitsopwekking, terwijl de kosten gedeeld worden door de verschillende partijen. Deze strategie past in de verregaande Turkse militaire acties om delen van de Iraakse regio te controleren en via de stuwdammen een permanente aanwezigheid te creëren. Momenteel zijn de plekken waar deze stuwdammen gepland worden nog te gevaarlijk om met de bouw te starten.

In de jaren tachtig bediende het Ba’ath-regime van de Iraakse dictator Saddam Hussein zich van vergelijkbare tactieken, door anderhalf miljard dollar in de Bekhme-stuwdam te investeren. Dat moest de grootste stuwdam van Irak worden. Naast de economische opbrengsten zou deze stuwdam het leefgebied van de Koerdische Barzani-clan onderdompelen. Veel Koerden geloven dat deze stuwdam om die reden gebouwd werd, en ook om de Koerdische clans te verdelen. Tijdens de Koeweit-Irak-oorlog en de Koerdische opstand van de jaren ’90 werd het project stilgelegd. Doordat de Barzani-clan nu aan de macht is in de Koerdische Autonome Regio is de kans klein dat de stuwdam in deze grote vorm gebouwd zal worden. Al willen sommige Koerdische nationalisten juist wel dat de stuwdam gebouwd wordt, om de waterstroom naar Zuid-Irak te controleren en zo politieke druk uit te oefenen.

Zo wordt het waterbeleid gestuurd door etniciteit en nationalisme, ongeacht wie daardoor benadeeld wordt. In Mesopotamië doorkruisen de rivieren vier landsgrenzen en een wirwar aan bevolkingsgroepen. Maar het water brengt hen niet samen. In plaats daarvan wordt het gebruikt om mensen te verdelen en kortetermijnbelangen na te streven.

Deze productie is tot stand gekomen met financiële steun van het Fonds Anna Cornelis.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden